Zihinsel Kısa Yollar

Bilişsel cimrilik stratejisini benimsediğimizde; sıkça, yargıda bulunurken bize yardımcı olacak zaman kazandırıcı zihinsel kısa yolar peşinde oluruz. Sorun çözme süreci çok fazla zaman ve dikkat gerektirdiği için, sıkça bu karmaşık sorun çözmeyi basite indirgeyen kısa yollara başvururuz. Bu kısa yollar, çevreden aldığımız bilgileri işlememiz-değerlendirmemiz için bizdeki şemaların harekete geçmesini sağlar. İleriki sayfalarda, zihinsel kısa yollar üzerinde duracağız. Zihinsel kısa yollar çok az düşünce gerektirir; kişi, sadece kısa yolu tutar ve kararını verir. Daha önce üzerinde durduğumuz kalıp yargılar zihinsel kısa yolu kullanarak karara ulaşmanın bir örneğidir.

kalıp yargılar ve öteki zihinsel kısa yolların avantajı, karar verilmesi-yargıya varılması gereken bir konuda, ilgili olabilecek pek çok bilgiyi göz ardı ederek hızlı davranmamızı sağlamasıdır. Tabi ki farklı bir açıdan baktığımızda bu üstünlük, aynı zamanda apaçık bir zayıflıktır. Çünkü bu zihinsel kısa yollar, sıkça önyargılı ve yanlış sonuçlar getirebilmektedir. Aşağıda zihinsel kısa yolların üç tanesi açıklanmıştır.

Temsililik Kısa Yolu

Eşim anlatmıştı. Kirli sakal dediğimiz sakalıyla ve pek özenli olmayan kıyafetiyle bir arkadaşının kızının düğününe gitmek durumunda kalmış. Az sayıdaki tanıdıklarıyla otururken, karşı çaprazında oturan orta yaşın üzerindeki iki bayanın, kendisiyle ilgili konuşmalarını şöyle aktarmıştı: “Bayanlardan birisi çaktırmadan başıyla beni işaret ederek kim olduğumu sordu. Öteki “tanımıyorum, herhalde Kars’ın köylerindendir” dedi. Sonrasında bana hoş geldin diyen bir öğretmen arkadaş onların yanına oturduğunda ona sordular. Profesör olduğumu öğrendiklerindeki şaşkınlık dolu yüz ifadeleri hiç gözümden gitmiyor”.

Sizce o bayanlar niçin o kadar şaşırmışlar? Şaşırmışlar çünkü eşimin görüntüsü onların kafasındaki profesör resmiyle bağdaşmamıştır. O olsa olsa Kars’ın herhangi bir köyünden düğün için gelmiş tarım, ya da hayvancılıkla uğraşan biri olabilirdi. Bu insanların sıkça kullandıkları bir zihinsel kısa yol örneğidir. Temsili kısa yol, insanların bir toplumsal sınıf üyesi olmasını, o sınıfın prototipine ne kadar uygun olduğuna bakarak karar verme eğilimidir. Eşimi kısa sakalı ve sokak giysisi ile gören bayanlar, onun olsa olsa bu düğün için gelmiş bir köylü olabileceğini düşünmüşlerdir.

Dikkatinizi çekmiştir temsili kısa yol; bizim, birilerini hangi sınıfa dahil etmemiz gerektiği konusunda hızla karar vermemize yardımcı olmaktadır. Peki kalıp yargıyla temsili kısa yolu birlikte düşündüğünüzde aralarındaki farkı görebildiniz mi? Kalıp Yargısal düşüncede, bireyi önce bir toplumsal gruba sokuyor, sonra o gruba atfedilen özellikleri anımsıyoruz; ama temsili kısa yolda, yukarıdaki süreci tersine çeviriyoruz. Yani bireyin sahip olduğu özelliklere bakarak onu bir toplumsal grup içine dahil ediyoruz.

Bilinirlik Kısa Yolu

Polis otoları olay yerine giderken ne kadar sık kaza yapmaktadır? Asker adaylarının ne kadarı komando olmak istemektedir? İnsanların bu tür sorulara yanıt vermede kullandıkları ortak yollardan birisi, akıllarına gelen örneği kullanmaktır. Eğer tanıdıklarınız arasında komando olmak isteyenlerin sayısı çok ise, gençler arasında komando olmak isteyenlerin çok fazla olduğunu düşünürsünüz. Yine olay yerine giderken kaza yapan ekip sayısının fazla olduğu bilgisine sahipseniz, yanıtınız “oldukça sık” olacaktır. Kolayca anımsanabilen örneklerin, ya da anımsadığınız bilgilerin karar vermede esas alınması, bilinirlik kısa yolu olarak isimlendirilmektedir.

Sayfalar: 1 2