Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Ders: Türk Dili      Ünite 16      24 Mart 2011 Ara     

Türkçenin Söyleyiş Özellikleri

Türkçeyi iyi konuşabilmek için, Türkçenin söyleyiş özelliklerinin de kazanılmış olması gerekir.

Türkçenin bazı söyleyiş özellikleri şöyle sıralanabilir:

– Türkçe sesçil bir dildir. Okunduğu gibi yazılan, yazıldığı gibi okunan bir dil olmasına rağmen bazı kural dışı sözcükler vardır. Dildeki değişikler, yazı dilinde hemen kendini göstermez. Konuşma dilindeki değişim, yazı dilindeki değişimlerden daha hızlıdır.

– Türkçede yazarken gösterilen ancak söylerken tam olarak gösterilemeyen ğ sesinin, önünde ve ardında bulunan /a/ ve /ı/ sesleri; söyleyişte ğ’nin yitirilmesiyle yan yana kalarak önce ünlü kayması oluştururlar sonra /a/ sesi daha zayıf olan /ı/ sesini kendisine benzeterek uzun bir /a/ sesine dönüşür.

Örnek:

Ağız > /a:z/, ağır > /a:r/, dağıt- > / da:t/, /çağır- > /ça:r/

– y ünsüzü, daraltıcı bir sestir. Bu nedenle, kendisinden önceki düz-geniş (a, e) ; yuvarlak-dar (u, ü) ünlüleri, düz-dar (ı, i) ünlüleri olarak söylenir. Bu değişim, di-y-en ve yi-y-en gibi birkaç sözcük dışında yazıda gösterilmez.

Örnek:

baş-la-y-an (yazıda) başlı-y-an (söyleyişte) taş-la-y-an (yazıda) taşlı-y-an (söyleyişte)

– -cak, -ecek gelecek zaman ekleri, söyleyişte -(ı)cak, -(i)cek, -(u)cak, -ü(cek) biçimlerine dönüşebilir. Ancak bu durum yazıya geçirilmez.

Örnek:

gel-ecek (yazıda) gel-icek (söyleyişte)
sor-acak (yazıda) sor-ucak (söyleyişte)

– Eylem kökü ünlüyle bittiği zaman araya y sesi getirilir. Bu durumda, y sesinin daraltıcı özelliğinden dolayı, kendisinden önceki ünlü daralır, kendisinden sonraki ünlü düşer.

Örnek:

söyle-y-ecek (yazıda) söyli-y-cek (söyleyişte)
yürü-y-ecek (yazıda) yürü-y-cek (söyleyişte)

– Kısaltmalardaki ünsüzler, e sesinin yardımıyla söylenir.

Örnek:

IMF kısaltması İ Me Fe olarak söylenir.
DMO kısaltması De Me O olarak söylenir.

Tartışalım

“Kısaltmalardaki ünsüzler e sesinin yardımıyla söylenir. Konuşma dilimizde kurallara uymayan kısaltma söyleyişlerine rastlanmaktadır. Bunların bilgi eksikliğinden kaynaklandığını biliniz ve sizler doğrusunu kullanınız.

– ” ^ “ işareti Türkçeye Arapça ve Farsça bazı sözcükler aracılığıyla girmiştir. Bu işaretin ünlüleri hem uzatma hem de inceltme görevi vardır. Bu işaret, başka dillerden alıntı sözcüklerde g, k, l seslerini ince okunmasının söz konusu olduğu durumlarda kullanılmaktadır. Ancak ünlüleri uzatma görevinde kullanılması bir kurala bağlı değildir. Türkçeyi kullanan herkes Arapça ve Farsçanın bu özelliklerini bilemediği için “ ^ “ işaretinin, yazıda ve söyleyişte kullanımı konusunda bir karışıklık yaşanmaktadır. Bu işaretin söz konusu olduğu sözcüklerin kullanımında bir yazım kılavuzundan yararlanmak doğru olacaktır. Aşağıda yazımı aynı ancak “ ^ “ işaretinin etkisiyle yazımda ve söyleyişte anlamı değişen sözcüklerden bazılarını göreceksiniz:

adem (yokluk) – âdem (insan)
adet (sayı) – âdet (gelenek, alışkanlık)
akit (sözleşme) – âkit (sözleşme yapan)
ala (karışık renkli) – âlâ (pekiyi)
alem (bayrak) – âlem (dünya, evren)
ama (fakat) – âma (görmez, kör)
amin (kimya terimi) – âmin (dua sözü)
aşık (ayak bileğindeki kemik) – âşık (vurgun, tutkun)
dahi ( bile) – dâhi (yaratıcı gücü olan kimse)
dahil (karışma) – dâhil (iç, içeri)
hak (doğruluk) – hâk (toprak)
hakim (hikmet sahibi) – hâkim (yargıç)
hal (pazar yeri) – hâl (durum, vaziyet)
hala (babanın kız kardeşi) – hâlâ (henüz)
hasıl (ekin) – hâsıl (ortaya çıkan)
kar (donarak yağan su buharı) – kâr (kazanç)
nazım (manzume) – nâzım (düzenleyen)
şura (şu yer) – şûra (danışma kurulu)
tabi (elbette) – tâbi ( bağımlı, basıcı)
vakıf (para, mülk) – vâkıf (bilen, vakfeden)
varis (damar genişlemesi) – vâris (mirasçı)
vasi (mirası yöneten) – vâsi (geniş, engin)
yar (uçurum) – yâr (sevgili)

– Türkçe, ünlü uyumlarının yardımıyla akıcı konuşulabilen bir dildir. Yanlış söyleyişler genellikle yabancı dillerden gelen, Türkçenin yapısına uygun olmayan sözcüklerde ortaya çıkmaktadır. Kimi Türkçe sözcükler de ses olayları dikkate alınmadığından yanlış söylenebilmektedir. Aşağıda Türkçede konuşma dilinde en fazla karşılaştığımız yanlış söyleyişlerden örnekler göreceksiniz. “ : “ işareti, uzun okunması gereken ünlülerin yanına konmuştur.

YANLIŞ – DOĞRU

ağız(ı) – ağz(ı)
ahi: ze – a: hize
ak”bet – akıbet
akrâba – akraba
allerji – alerji
aliminyum – alüminyum
ambülans – ambulans
antreman – antrenman
arabeks – arabesk
a: tıf – atıf
a: yar – ayar
devlet erkanı – devlet erkânı
döküman – doküman
dükkan – dükkân
eğemenlik – egemenlik
eksos – egzoz
entellektüel – entelektüel
eşkal – eşkâl, eşgâl
filim – film
gardolap – gardırop
gaste – gazete
Hakkari – Hakkâri
ha: yır – hayır
herkez – herkes
hi: be – hibe:
hikaye – hikâye
ikâmet – ikamet
inkilâp – inkılap
ızdırap – ıstırap
cimnastik – jimnastik
keli: me – kelime
li:se – lise
mahsur – mahzur
mütevazi – müteva:zı
orjinal – orijinal
parlemento – parlamento
reklâm – reklam
sandöviç – sandviç
tasviye – tasfiye
ünüversite – üniversite
veleybol – voleybol
za: rif – zarif

– Türkçe her türlü anlatımın kolayca yapılabileceği bir dildir. Ancak son yıllarda, bilinçsiz dil kullanımı gittikçe yaygınlaşmakta, duygu ve düşüncelerimizi dilimizin sıcaklığında anlatamayan, özellikle, İngilizceden aktarma anlatımlar çoğalmaktadır. İstek, duygu ve düşüncelerimizi en iyi ve doğru anadilimizde anlatabileceğimizi özellikle belirttikten sonra, radyo, televizyon ve reklamlar aracılığıyla yaşamımızın her alanında karşılaştığımız, Türkçenin yapısına uymayan anlatımlardan örnekler verelim:

YANLIŞ – DOĞRU

Ayıpsın – Ayıp ediyorsun!
Takıl bana – Benimle gel
Koptum – Söyleyecek söz bulamadım
Uçurmuş, sıyırmış – Kafayı bozmuş
Kendine iyi bak – Hoşçakal
Bay Bay, ba baaay – Hoşçakal
Öptüm – Öperim
Var mı böyle bir şey – Böyle bir şey olabilir mi?
Don’t panik (Don’t panic) – Telaş etme, paniğe kapılma
Panik oldum – Paniğe kapıldım
Sakin ol ahbap – Sakin ol
Acaip güzel, korkunç güzel‚ – Çok güzel, muhteşem
Canısı – Canım
Yok ööle – Böyle olmaz
Fulle! Ful yap – Doldur!
Fulüm – Hiç vaktim yok
Hastayım artı canım sıkkın – Hastayım, üstelik canım sıkkın
Fifti fifti (fifty fifty) – Yarı yarıya
Artı parantez belirteyim (Antre-parantez) – Ayrıca
N’oluyoruz oldum – ǂok şaşırdım
Herild yani – Herhalde
No koment (No comment) – Yorum yok
No problem – Önemli değil, sorun değil
Kayıpsın – Uzun zamandır seni göremiyorum
Harbi ol – Dürüst ol
Streslendim – Sıkıldım, bunaldım
Triplere girdi – Tuhaf davranıyor
Bunalım takılıyor – Sıkıntılı
Fri takılıyorum (Free) – Kendi kendine
Arkadaşlara takılıcım – Arkadaşlarımla birlikte olacağım
Ne iş – Ne oluyor?
Alo derim – Telefon ederim
Kuul adam (cool) – Soğukkanlı, ağırbaşlı adam
‚Çok kafa çocuk – İyi anlaşabileceğim bir çocuk
Hastayım‚ – Çok beğeniyorum
Kıl adam – Sinir bozucu
Yihuuu – Yaşasın

-Türkçede yardımcı eylemler, adların yanına gelerek yeni anlatımlar oluşturur. Ancak son yıllarda görülen bir yanlış da yabancı sözcüklerin Türkçeleştirilmesi sırasında etmek, olmak, yapmak ek eylemlerinin gereksiz bir biçimde kullanılmasıdır. Aşağıda hem yazılı hem de sözlü anlatımlarda yapılan bu yanlışa örnekler göreceksiniz:

YANLIŞ – DOĞRU

banyo almak – banyo yapmak, yıkanmak
duş almak – yıkanmak
çay almak – çay içmek
sahne almak – sahneye çıkmak
start almak – başlamak
istek almak – istenmek
içki almak – içki içmek
alkış almak – alkışlanmak
yenilgi almak – yenilmek
beğeni almak – beğenilmek
çek etmek – denetlemek
konfirme etmek – doğrulamak
elimine etmek – elemek
ekarte etmek – elemek, saf dışı bırakmak
empoze etmek – dayatmak
dizayn etmek – tasarlamak
test etmek – denemek
kamufle etmek – gizlemek
stop etmek – durmak
kuşku etmek – kuşkulanmak
umut etmek – ummak
stres olmak – gerilmek, sıkılmak, strese girmek
panik olmak – endişelenmek, paniğe kapılmak
şok olmak – çok şaşırmak, şoke olmak
etki yapmak – etkilemek
katkı yapmak – katkıda bulunmak
konuşma yapmak – konuşmak
açıklama yapmak – açıklamak
hatırlatma yapmak – hatırlatmak
panik yapmak – paniğe kapılmak, endişelenmek
şov yapmak – gösteri yapmak
bekleme yapmak – beklemek
başvuruda bulunmak – başvurmak
start vermek – başlatmak
beğeni kazanmak – beğenilmek

– Türkçede bazı Osmanlıca anlatımlar kullanılmaya devam etmektedir. Konuşmada Osmanlıca anlatımların kullanımında kimi zaman bilgi eksikliğinden, kimi zaman da özentiden kaynaklanan ek yanlışları, tamlama yanlışları, ifade yanlışları, çokluk eki yanlışları görülmektedir. Aşağıda bu tür yanlışlara örnekler verilmiştir:

YANLIŞ – DOĞRU

-e haiz – -i haiz (ehemmiyeti haiz=önemli)
-e teşrif ekmek – -i teşrif etmek (Evimizi teşrif ettiniz)
birfiil – bilfiil
beynamaz – binamaz
resm”î geçit – resmigeçit (=geçiş töreni)
istisna edilirse – müstesna tutulursa (=…den başka)
muhalefet olmak – muhalif olmak, muhalefet etmek
evraklar – evrak [=belgeler]
evlatlar – evlat [=çocuklar)
mürettebatlar – mürettebat (=gemi çalışanları)
tadilatlar – tadilat (=değişiklikler, yenilemeler)
akrabalar – akraba [=yakınlar]
garibanlar – gariban (=garipler)
ebeveynler – ebeveyn (=anne baba)
istihbaratlar – istihbarat (=alınan haberler)
gidişat – gidiş

-Türkçe, sözcük dağarcığı bakımından zengin bir dildir. Ancak konuşma dilinde, yazılı sesli ve görüntülü reklamlarda Batı dillerinden sözcüklerin yeğlenmesi, dilimizin son yıllardaki en önemli sorunlarından biridir. Buna karşılık Türkçenin sözcük dağarcığının zengin olmadığı savunulmaktadır. Bunun doğru olmadığını aşağıda vereceğimiz günlük konuşmalarda çok sık kullanılan bazı yabancı sözcüklerin Türkçe karşılıklarında göreceksiniz: 270 Türk Dili

absürd: saçma
adisyon: hesap
aircondition: havalandırma aracı
agresif: sinirli
aktif: etkin
aktivite: etkinlik
bestseller: çok satan
bilboard: duyuru tahtası
brifing: bilgilendirme
ambulans: cankurtaran
anons: duyuru
angaje: dolu
asiste etmek: yardım etmek
background: alt yapı, arka plan
badygard (bodyguard): koruma
damping: indirim
deadline: son tarih, süre sonu
deepfriz: derin dondurucu
defans: savunma
dejenere: bozulmuş
dejenerasyon: bozulma
deklarasyon: bildiri
departman: bölüm
depresyon: bunalım, çöküntü
dizayn: tasarım
dizaynır: tasarımcı
doküman: belge
efor: çaba
ekarte etmek: elemek
ekipman: donanım
eksper: uzman
ekstre: hesap özeti
enformasyon: danışma
enterasan: ilginç
entegrasyon: uyum
faul: yanlış, hata
filtre: süzgeç
final: sonuç
finiş: bitiş, varış
first klas: birinci sınıf
fitness: sağlıklı yaşam
flaş: çarpıcı
format: biçim
full: dolu, tam
full time: tam zamanlı
global: küresel
hit: gözde
illegal: yasadışı
imaj: görüntü
indeks: dizin
inisiyatif: üstünlük, öncelik
izolasyon: yalıtım
jenerasyon: kuşak, nesil
jogging: koşu
kaos: karışıklık
karambol: karmaşa
komünikasyon: iletişim
komisyon: kurul
kontekst: bağlam
korner: köşe
kriter: ölçüt
lanse etmek: öne sürmek, sunmak
legal: yasal life
style: yaşam biçimi
likit: akışkan, sıvı
literatür: yazın, edebiyat
makro: geniş
maksimum: en çok
marj: pay
marjinal: sıra dışı
mega: büyük, muazzam
metot: yöntem
motivasyon: güdüleme
minimum: en az
network: bilişim ağı
no-frost: karlanmaz
non-stop: durmaksızın
objektif: nesnel
paradoks: çelişki
parametre: değişken
partner: eş
part time: yarı zamanlı
pasif: edilgen
patent: buluş
periyot: dönem
perspektif: bakış açısı, görüş açısı
platform: alan
polemik: tartışma
popüler: sevilen, tutulan, beğenilen
pozisyon: durum
pres: baskı
prezantabl: hoş görünüşlü, gösterişli, seçkin
prezantasyon: sunuş
prodüksiyon: yapım
prodüktör: yapımcı
profil: yan görünüş
promosyon: tanıtım
proses: süreç
protokol: 1. tören düzeni, 2. sözleşme
prototip: ilk örnek
provakasyon: kışkırtma
provakatör: kışkırtıcı
prömiyer: ilk gösteri
radikal: kökten
reel: gerçek
realite: gerçeklik
refüj: orta kaldırım
restorasyon: onarım
revizyon: düzeltme, yenileme
rehabilitasyon: iyileştirme
resepsiyon: kabul töreni
rölanti: yavaşlatma
seksiyon: bölüm
sempatik: cana yakın
shop: dükkan
shopping center: alış veriş merkezi
show: gösteri
show room: gösteri yeri, sergi, gösteri merkezi
spiker: sunucu
spesiyal: özel
sponsor: destekçi, destekleyici
spontane: doğaçlama
subjektif: öznel
trend: eğilim
vizyon: 1. gösterim, 2. geniş görüşlülük

Sıra Sizde

Aşağıdaki yabancı sözcüklerin Türkçelerini birlikte düşünelim: Branş, center, detay, natürel, star. Yanıt: branş: dal, alan center: merkez detay: ayrıntı natürel: doğal star: yıldız