Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
23.07.2014
Ders: Konuşma ve Yazma Eğitimi      Ünite 7      16 Ağustos 2011 Ara     

Tümce Nedir?

Yazı birimi paragraf, paragraf birimi ise tümcedir. tümce bir yargı birimidir. Biçim olarak tümce, bir noktalama işareti ile sonuçlanan söz dizisidir. Aristo tümceyi “bağımsız, kesin bir anlamı olan ve her ögesi bir anlam taşıyan değişik ses ve bileşimlerinin (sözcüklerin) bağlantısı olarak tanımlar. Sözcük türlerinden eylemin zaman ile olan ilişkisini belirterek özne bilgisi de taşıyan yüklemin eylemden daha geniş bir kavram olduğunu vurgular. Daha İ.S. 2. yüzyılda Apollonios Dyskolos dizinbilim üzerinde çalışmıştır. Böylece 20. yüzyıla kadar tümceyi pek çok araştırmacı kendine göre tanımlamıştır. Bu çalışmada tümceye ‘tümce’ diyen Beşir Göğüş’ün Anlatım Terimleri Sözlüğündeki tanımı alınmıştır. Tümce, bir olayı, bir yargıyı, anlam bütünüyle bildirmek amacıyla toplanmış sözcük öbeğidir.

Soru

Biçim olarak tümce hangi noktalama işaretleri ile sonuçlandırılır?

Tartışalım

Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü’nde tümce ile ilgili tanımları bularak arkadaşlarınızla tartışınız.

İç yapı olarak tümce; sözle ya da yazıyla anlaşmada, bir duyguyu, bir düşünceyi, bir isteği, bir olayı ya da bir yargıyı eksiksiz anlatmaya yarayan bir anlatım birimidir. Tek başına sözcük ancak karşıladığı kavram anlamındadır, anlaşmayı sağlayamaz. Sözcükler, dilbilgisi kurallarına göre bir araya gelerek bir tümce oluşturduklarında ancak anlaşmada yardımcı olabilirler. tümcede ne tür sözcüğün nerede kullanılacağı kurallarla bellidir. Bu kurallar bilinmeden, tümce uygulamasında, buna bağlı olarak da anlatımda başarılı olunamaz.

Soru

Tümceye ilişkin kuralları niçin bilmeliyiz?

Örnek

“baş, yuvarlak, köşe, olmak, masa” sözcükleri tek tek kullanıldığında anlaşma sağlanamaz. Ancak bu sözcükleri “Yuvarlak masada başköşe olmaz. -Kazan Atasözü” sırasına koyarak ve “masa” sözcüğüne (-da), “olmak” sözcüğüne (-maz) biçimbirimi getirerek, “masa” ile “yuvarlak”tan “yuvarlak masa”; “baş” ile “köşe”den “başköşe” birliğini elde ederek yukarıdaki sıraya dizdiğimizde bir anlam birliği kurulabilir. Bu tümce “Olmaz yuvarlak masada başköşe.”, “Başköşe olmaz yuvarlak masada.”, “Yuvarlak masada olmaz başköşe.” ya da “Başköşe yuvarlak masada olmaz.” dizilimleriyle söylendiğinde de tam olarak “Yuvarlak masada başköşe olmaz.” atasözünün karşılığı olamaz.

Demek ki her sözcük ya da sözcük öbeğinin tümce içinde bir görevi vardır. tümce bu anlamda incelendiğinde tümcenin temel ögeleri ve yardımcı ögeleri vardır.

Soru

Tümcenin temel ögeleri ve yardımcı öğeleri nelerdir?

Tümcenin ögeleri önem sırasına dizildiğinde iki ana kümeye ayrılabilir; temel ögeler ve yardımcı ögeler. Tümcenin temel ögeleri yüklemi ile öznesidir. Temel ögedirler çünkü, bunlardan biri eksik olursa tümce oluşamaz. Yardımcı ögeler ise tümleçlerdir.

Yüklemi, Beşir Göğüş “tümcede öznenin eylemini ya da ona bağlı niteliği bildiren öge” (Çocuk eve koşuyor. Adam hastadır. gibi) diye tanımlarken; Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü’de ‘Tümcede bütün ögelerin işlevlerini kendisine göre belirledikleri, sözdizimsel açıdan tümcenin temelini oluşturan ve hiç bir ögeye bağlı olmayan, ortadan kalkmasıyla da tümcenin yok olmasına yol açan öge.’ denerek yüklemin bütün özelliklerini kapsayan bir tanım yapılmıştır. Ad tümcelerinde de eylem tümcelerinde de ya bir olay çekirdeği ya da bir olayın betimlemesidir.

Özne, Beşir Göğüş’ün Anlatım Terimleri Sözlüğüne göre ‘Bir tümcedeki işi yapan ya da yüklemin belirlediği niteliği taşıyan varlığı, kavramı gösteren öge.’dir. Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğün’de ise geleneksel göstergebilimsel tanımlar yer alır.

Tartışalım

Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü’nde özne ile ilgili tanımları bularak arkadaşlarınızla tartışınız.

Tümleç, Beşir Göğüş’ün Anlatım Terimleri Sözlüğünde ‘Tümce kuruluşunda yüklemin anlamını yer, yön, zaman, tutum, etkilenen vb. gibi yönlerden tanımlayan öge’ olarak tanımlanır. Tümleçler ad durumlarından biri ile çekimlenen ad ya da ad öbeklerinden oluşur, yükleme bağlanarak kullanılırlar. Görevlerine göre nesne (düz tümleç), dolaylı tümleç, belirteç (zarf) tümleci ve ilgeç (edat) tümleci olmak üzere dört türlü tümleç vardır.

Soru

Niçin uzun tümceler kurmamalıyız?

Tümcenin uzunluğu ve tümcedeki sözcük sayısı, kullanıcıya ve kullanım amacına göre değişir. Bu anlamda bir sözcüklük tümce olabileceği gibi, iki, üç, dört… sözcüklü tümceler de olur. Ayrıca birden çok yargı içeren birleşik tümceler de vardır. Buna göre anlatımda tümce türleri basit, birleşik, sıralı, bağlı tümceler kullanılır. Fakat alıcılara kolaylık olması bakımından uzun tümceler kurulmaması ya da kullanılan birkaç uzun tümcenin sınırlı ölçüde uzatılması yerinde olur. Uzun tümce kurmak vericiyi de alıcıyı da yorar. Anlatımda; tümcelerin ögelerinin kurallı ya da devrik olarak dizilişi önemlidir. Verilen iletiyi etkiler. Anlatımın anlamca olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, şart ya da ünlem tümceleriyle anlatılması vericinin duygu ve düşüncelerini vurgulamakta yardımcı olur.

Soru

Aşağıdaki parçada geçen tümcelerin türleri üzerinde tartışınız.

Örnek

“Düşünce Özgürlüğü’nden …..

Özgür düşünce hem tutucu, gelenekçi hem de özgür olamaz. Nasıl olabilir ki düşünce özgürlüğü, eski düşünce kalıplarını kırmanın ta kendisidir. Kendi aklını kullanamayan insan, kitapların en güzeline de inansa, özgür düşünemiyor demektir. Buna karşılık yalnız kendi aklını beğenen de özgür düşünüyor sayılmaz. Nasıl sayılsın ki özgür düşünce bütün akıllara baş vuran, kendini beğenmeyen, durmadan gelişmek isteyen düşüncenin ta kendisidir.”

Düşünce özgürlüğünü savunanların, sağda solda, Amerika’da Rusya’da, Doğu’da Batı’da kalıplaşan her türlü düşünceye karşı olmaları kaçınılmaz bir namus borcudur. Yeni bir düşünce donduğu anda bütün donmuş eski düşüncelerle aynı yaştadır. Buzlar arasında zaman durur. Özgür düşünce buzdolabını yaratır, ama ne kadar gösterişli de olsa içine girmez.

Mavi ve Kara’dan -Sabahattin Eyüboğlu

Bir Cevap Yazın

*