Toplu İş Sözleşmesinin Türleri

1982 Anayasasının 53. maddesinde, herhangi bir işyerinde aynı dönem için, birden fazla toplu iş sözleşmesi yapılamayacağı ve uygulanamayacağı belirtilmektedir. Bu düzenleme, geçmişte bir işyerinde hem iş kolu düzeyinde, hem de işyeri düzeyinde iki ayrı toplu iş sözleşmesi yapılabilmesinin yarattığı sorunları ortadan kaldırmak amacıyla yapılmıştır. Bu çerçevede 2822 sayılı TİSGLK yalnızca işyeri düzeyinde toplu iş sözleşmesi yapılması esasını benimsemiştir. Buna göre, ülkemizde işyeri veya işyerlerini kapsayan toplu iş sözleşmeleri” ve işletme toplu iş sözleşmeleri yapılabilmektedir.

Toplu iş sözleşmesinin türleri nelerdir?

İşyeri veya İşyerlerini Kapsayan Toplu İş Sözleşmesi

TİSGLK’nun 3. maddesi uyarınca bir toplu iş sözleşmesi aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir. İşyeri toplu iş sözleşmesi belirli bir işyeri esas alınarak yapılır. İşçi sendikası toplu iş sözleşmesi yapabilmek için gereken koşulları sağlamışsa, bu işyerinde geçerli olacak toplu iş sözleşmesi yapılabilir. Bu durumda tek bir işyerini kapsayan toplu iş sözleşmesi söz konusudur.

İşçi sendikası birden fazla işyeri için gerekli koşulları sağlar ve yetki alırsa, aynı toplu iş sözleşmesini bu işyerlerinin hepsini kapsayacak şekilde yapabilir. İşçi sendikasının her işyeri için ayrı ayrı yetki belgesi alması halinde, aynı toplu iş sözleşmesinin bütün bu işyerlerini kapsaması için taraflar anlaşmış olmalıdırlar. Uygulamada daha çok karşılaşılan durum ise, işçi sendikasının birden çok işverene ait işyerleri için, bunların işverenlerinin üyesi oldukları işveren sendikası ile tek bir toplu iş sözleşmesi yapması şeklindedir. Bu durumda birden fazla işyerini kapsayan toplu iş sözleşmesi karşımıza çıkmaktadır. Uygulamada bu tür toplu iş sözleşmelerine grup toplu iş sözleşmesi denilmektedir. Aynı iş kolunda ve aynı bölgede faaliyet gösteren, yapısı ve kapasiteleri birbirlerine yakın olan işyerlerinde ücret ve diğer çalışma koşulları bakımından aynı hükümlerin uygulanması hem işçiler, hem işverenler, hem de işçi sendikaları açısından yararlı olmaktadır.

İşletme Toplu İş Sözleşmesi

İşletme toplu iş sözleşmesi bir gerçek ve tüzel kişiye veya bir kamu kurum veya kuruluşuna ait, aynı iş kolunda birden çok işyerine sahip bir işletme için yapılan toplu iş sözleşmesidir. Kamu kurum ve kuruluşlarına ait müessese ve işyerleri ayrı tüzel kişiliğe sahip olsalar bile bu kurum ve kuruluşlar için tek bir işletme toplu iş sözleşmesi yapılabilir (TİSGLK. m. 3/II).

Kanundaki bu ifadenin anlamı, işletme toplu iş sözleşmesi koşullarının varlığı durumunda birden çok toplu iş sözleşmesi yapılamayacağıdır. Burada amaç, aynı işverene ait aynı iş kolundaki işyerlerinde farklı farklı çalışma koşulları olmasını önlemektir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, aynı işverene ait birden çok işyerinin aynı iş kolunda faaliyet göstermesidir. Aynı işverene ait farklı iş kollarındaki işyerleri için işletme toplu iş sözleşmesi yapılamaz.

İşletme toplu iş sözleşmelerinde, grup toplu iş sözleşmesinden farklı olarak işçi sendikası her işyerinde ayrı ayrı salt çoğunluğu sağlamak zorunda değildir. İşyerleri bir bütün olarak dikkate alınır. Toplam işçi sayısı esas alınarak, işçi sendikasının çoğunluğu sağlayıp sağlamadığı tespit edilir. İşletme toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerlerinin kanunun öngördüğü niteliğe sahip olup olmadıklarına ilişkin uyuşmazlıklar, işletme merkezinin bulunduğu yerdeki iş davalarına bakmakla görevli mahkemede 15 gün içinde karara bağlanır. Kararın temyizi halinde sonuç Yargıtay tarafından 15 gün içinde kesinleştirilir (TİSGLK. m. 3/III).