Ticari İşletme Olarak Banka

Bir banka, daha doğru bir deyişle mevduat kabul eden bir finansal aracı kurum, üstlendiği fonksiyonları yerine getirirken para yaratan bir kurumdur. Doğal olarak buradaki “para yaratma” olgusu, söz konusu kurumların, bir matbaada kendi adlarına para bastırdıkları anlamına gelmemektedir. Bankaların yarattığı para, mevduattan ve dolayısıyla muhasebe kayıtlarından başka bir şey değildir. Bu nedenle, bankalar tarafından yaratılan paraya kaydi para ya da mevduat parası adı verilmektedir. Bankaların kaydi para yaratabilmelerinin ardındaysa kısmi rezerv bankacılığı adı verilen uygulama yatmaktadır. Kısmi rezerv bankacılığının ne anlama geldiğini kavrayabilmek için, bir bankanın nasıl çalıştığını, temel faaliyetlerinin bankanın mali tablolarına nasıl yansıdığını ana hatlarıyla ele almak yararlıdır.

Bir bankanın nasıl çalıştığını anlayabilmenin en iyi yolu, bu kuruluşun faaliyetlerinin sonuçlarını yansıtan temel mali tablo niteliğindeki bilançosunu incelemektir. Doğal olarak, banka bilançosu, çok sayıda teknik kalem içeren bir çok hesaptan oluşmaktadır. Biz bu aşamada, basitliği sağlayabilmek amacıyla basitleştirilmiş bir banka bilançosu üzerinde açıklamalarımızı yapacağız.

Örneğin; aşağıda yer alan bilanço, temsili bir X bankasının belirli bir yıl sonundaki bilançosunun toplulaştırılmış ve özetlenmiş halini ifade etsin. Bilançonun sağ tarafı, yani pasifi bu bankanın hangi kaynaklardan fon sağladığını, bir diğer deyişle fon kaynak yapısını ifade etmektedir. Bilançonun sol tarafı, yani aktifi ise çeşitli kaynaklardan elde edilen fonların nasıl kullanıldığını, bir diğer deyişle fon kullanım yapısını ifade etmektedir. Buna göre banka toplam 100 milyon liralık kaynağının 5 milyonluk kısmını kendi öz kaynaklarından, geri kalan 95 milyon liralık kısmınıysa yabancı kaynaklardan borç olarak elde etmiştir. Söz konusu borçların 85 milyon liralık kısmı mevduat sahiplerine, 10 milyon liralık kısmıysa diğer kişi ve kurumlara (örneğin, merkez bankası ve diğer bankalar gibi) olan borçları ifade etmektedir.

Banka, pasifte ayrıntıları belirtilen kaynaklardan sağladığı fonların bir kısmını kasasında, diğer bankalarda ve merkez bankasında nakit olarak tutmakta, bir kısmını menkul kıymetlere (hazine bonosu, devlet tahvili gibi) plase etmekte, daha büyük bir kısmını kredi olarak müşterilerine vermekte, bir kısmını da bina, bilgisayar sistemleri gibi diğer varlıkların satın alınmasında kullanmaktadır. Dikkat edilirse aktifler içerisinde en önemli kalem, bankanın şirketlere ve kişilere kullandırdığı kredilerdir. Ödünç para verme işinin bankaların esas işi olduğu düşünülürse bu durumu daha iyi anlamak mümkündür.

Banka Bilançosu Örneği

Yukarıdaki banka bilançosunun gösterdiği önemli bir gerçeğe dikkatinizi çekmek isteriz: Banka borçlarının (pasiflerin) oldukça büyük bir kısmı, alacaklının istemesi halinde, hemen ödenmesi gereken türden vadesiz borçlardan meydana gelmektedir. Örneğin; yukarıda verilen örnek bilançoda, vadesiz mevduat sahiplerinin tümü aynı anda paralarını bankadan çekmek isteseler, bu miktar toplam banka borçlarının yaklaşık 1/3′ünü oluşturmaktadır. Şüphesiz, herkesin aynı anda tüm parasını bankadan çekmek istemesi olasılığı oldukça düşüktür. Aksine, bir günde bazı mevduat sahipleri paralarını bankadan çekerken, bazıları da bankaya para yatırmaktadır. Mevduat sahiplerinin büyükçe bir bölümüyse mevduatlarına dokunmamaktadır. Bu nedenle banka, toplam vadesiz mevduat borçlarından daha küçük bir miktarda nakit tutarak, o gün parasını çekmek isteyenlerin talebini karşılayabilmektedir.

Sayfalar: 1 2 3