Tercih ve Fayda

Etkin işleyen bir ekonomide üretim imkanları eğrisi üzerinde nerede olunacağı toplumun tercihine göre belirlenir. İnsanların tercihleri ise, mallardan ne kadar hoşlandıkları ile ilgilidir. Bir kez tercihler belirlendikten sonra, ekonomide hangi mal ve hizmetin ne kadar üretileceği, dolayısıyla ne kadar tüketileceği de belirlenmiş olur.

Açıklamalarımızı basitleştirmek için şöyle bir soru ile başlayalım: Kişiler niçin tercih yaparlar? Bu soruya şu şekilde cevap vermek mümkündür: Kendilerine en yararlı (faydalı) olanı seçme çabası, ya da elde edilen faydayı en yüksek düzeye çıkartma (fayda maksimizasyonu) gayretleridir. Fayda, bireyin tüketilen mal ve hizmetten elde edeceği memnuniyettir. Gerçek yaşamda kişinin elde edeceği memnuniyetin ya da faydanın ölçülüp ölçülemeyeceği iktisatçılar arasında tartışma konusu oluşturmuştur.

Tartışmaya taraf olanlardan bir kısmı, faydanın ölçülebileceğini öne sürmüşlerdir. Faydayı ölçmek için “util” adı verilen bir birim ya da doğrudan parayı kullanmışlardır. Bu gruba sayısalcılar ya da kardinalistler denilmektedir. Diğer tarafta ise faydanın ölçülemeyeceğini ileri süren sırasalcılar ya da ordinalistler vardır. Bunlara göre, insanlar bir malı diğerinden daha çok beğendiklerini söyleyebilirler; ancak ne kadar daha fazla fayda elde ettiklerini söyleyemezler. Biz bu tartışmalara girmeden açıklamalarımızı kardinalist yaklaşım çerçevesinde sürdüreceğiz.

Toplam ve Marjinal Fayda

Belirli bir zaman diliminde, bireyin diğer mal ve hizmetlerden olan tüketimi sabit iken, bir malın çeşitli miktarlarının tüketilmesi sonucu ulaşılan tatmin düzeyi toplam fayda olarak tanımlanır ve TU harfleriyle sembolleştirilir. Fayda birimi olarak util kullanıldığında, toplam fayda fonksiyonu, bu malın tüketilen miktarına sayılar verilerek oluşturulur. Örneğin bütün gündüz aç kalmış bir kişinin akşam yemeği için pideciye gittiğini düşünelim. Yediği ilk lahmacundan sonra kendine gelebiliyor ve 20 birim fayda sağladığını düşünüyor, ikinci lahmacunu yediğinde toplam faydası 34 birime, üçüncüde ise 43 birime yükseliyor.Dördüncü lahmacunu yediğinde toplam fayda 47 birim oluyor.

Görüldüğü gibi, dördüncü lahmacuna kadar daha fazla tüketim ile toplam fayda arasında pozitif ilişki söz konusudur.Örneğimizdeki birey beşinci lahmacunu yediğinde toplam faydası 47 birimde kalmaktadır. Bireyin lahmacun tüketmeye devam etmesi halinde, altıncıyı tükettiğinde ise elde ettiği toplam faydanın azalarak 42 birime düştüğünü kabul edelim. Görüldüğü gibi, birey beşinci lahmacunu yediğinde ilave fayda elde edememiş dolayısıyla toplam faydası değişmemiştir. Ancak bir sonraki lahmacun ise kendisine sıkıntı vermeye başlamış ve toplam faydası 42 birime düşmüştür. Tüm bu gelişmeleri aşağıdaki yer alan Tablo 2.2′den izlemek mümkündür.

X Malı İçin Toplam ve Marjinal Fayda