Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
02.10.2014
Ders: Finansal Ekonomi      Ünite 1      22 Ocak 2011 Ara     

Temel Finansal Araçlar

Amaç 3

Ülkemizde para ve sermaye piyasalarında işlem gören temel finansal araçları ve bunların özelliklerini açıklayabilmek

Finansal sistemin fonksiyonlarını ve bu sistemde en önemli bileşenlerden birisi olan finansal piyasaları inceledikten sonra, bu piyasalarda işlem gören menkul kıymetlerin, bir diğer deyişle finansal araçların, neler olduğunu incelemek gerekir. Söz konusu menkul kıymetlerin sınıflandırılması piyasaların yapılanma biçimine göre değişiklik gösterir. Biz kitabınızda para ve sermaye piyasaları ayırımını esas alacağımız için, finansal araçları sınıflandırırken de bu ayırıma göre hareket edecek ve önce para piyasası araçlarını, daha sonra da sermaye piyasası araçlarını ele alacacağız. Hemen belirtelim ki menkul kıymetleri bu şekilde sınıflandırmanın kesin bir yolu yoktur. Bir diğer deyişle, bazı yazarlar bazı menkul kıymetleri para piyasası aracı olarak kabul ederken, bazıları sermaye piyasası aracı olarak kabul etmektedir. Biz bu konudaki tartışmalardan uzak kalarak, ülkemizde para ve sermaye piyasaların da yoğun olarak işlem gören menkul kıymetleri kısaca tanıtmayı tercih edeceğiz.

Para Piyasası Araçları

Hatırlayacağınız gibi, para piyasası, kısa vadeli menkul kıymetlerin alınıp satıldığı piyasalardır. Kısa vadeli olmaları nedeniyle para piyasasında alınıp satılan borçlanma araçlarında fiyat dalgalanmaları daha düşüktür. Hemen değerlendirebileceğiniz gibi, bu özellik, para piyasasında işlem gören menkul kıymetlerin daha düşük risk taşıyan yatırım niteliğine sahip olmasına yol açar. Ülkemizde para piyasalarının geçmişi çok eskilere gitmez. Organize olmuş para piyasalarının ülkemizde faaliyete geçiş tarihi 1987 yılıdır. Türkiye’de para piyasaları temel olarak ikiye ayrılır: TL piyasaları ve döviz piyasaları. Bunlardan TL piyasaları üç ayrı biçimde yapılanmıştır:

- TC Merkez Bankası bünyesindeki para piyasası
- İMKB-Takasbank bünyesindeki para piyasası
- Bankalararası serbest para piyasası

Benzer şekilde, döviz piyasaları da,
- TC Merkez Bankası bünyesindeki döviz ve efektif piyasaları,
- Bankalararası serbest döviz piyasası
- Serbest döviz piyasası şeklinde yapılanmıştır. Bu piyasalardan TL para piyasalarında işlem gören belli başlı menkul kıymetler aşağıda kısaca ele alınmaktadır.

Dikkat

Ülkemizde TL ve döviz piyasalarının işleyişi ve bu piyasalarda işlem yapma konularında ayrıntılı bilgiyi Uzunoğlu, S. (2003). Para ve Döviz Piyasaları. İstanbul: Literatür, s. 113 147′de bulabilirsiniz.

Hazine Bonosu

Vadesi 1 yıldan kısa olan devlete ait iç borçlanma senetleri Hazine Bonosu olarak adlandırılır. Devlete ait bu kısa vadeli borç senetleri, kamu harcamalarının finansmanı amacıyla genellikle 3 ve 6 aylık vadelerle ihraç edilen menkul kıymetlerdir. Vade sonunda belirli bir miktarın ödendiği bu menkul kıymetlerde faiz ödemesi söz konusu olmamakta, bono başlangıçta bir iskontoyla (yani, vade sonunda ödenecek miktardan daha düşük bir fiyata) satılarak, fiilen bir faiz ödemesi gerçekleştirilmektedir. Örneğin, kitabınızın yazıma hazırlandığı Nisan 2004 tarihinde, üzerinde yazılı değeri 1 milyar TL olan 3 ay vadeli Hazine Bonosunun satış fiyatı yaklaşık 944 milyon TL’dir. Bu bonoya 944 milyon TL ödeyerek satın alan kişi, üç ayın sonunda, yani bononun vadesi dolduğu zaman, 1 milyar TL tahsil edecektir. Hazine bonoları para piyasalarında en yoğun olarak alınıp satılan menkul kıymet olduğu için, tüm para piyasası araçları içerisinde en likit olanıdır.

Öte yandan, ödenmeme olasılığı çok düşük olduğu için, para piyasası araçları içerisinde geri ödenmeme riski en düşük olan menkul kıymet niteliği de taşımaktadır. Burada geri ödenmeme riski ifadesi ile borçlanma aracını ihraç eden tarafın menkul kıymetin vadesi dolduğunda faiz ödeme veya ana para geri ödeme gücüne sahip olmaması olasılığı kastedilmektedir. Hazine bonosu devlet tarafından ihraç edilmekte ve devlet, borcunu ödeyebilmek için vergileri yükseltebilme ve nakit çıkarabilme gücüne sahip olduğundan, borç şeklindeki yükümlülüklerini karşılayabilme gücü ne her zaman sahip olmaktadır. Bu yüzden, hazine bonoları, çoğu zaman, geri ödenmeme riskinden bağımsız menkul kıymetler olarak değerlendirilirler. Ülkemizde, Hazine bonolarının çok büyük bir kısmı bankalar tarafından tutulmakta, ancak küçük bir kısmı hanehalkları, işletmeler ve diğer finansal aracıların elinde bulunmaktadır.

Finansman Bonosu

Anonim ortaklık biçiminde kurulmuş olan şirketler tarafından ihraç edilebilen kısa vadeli borçlanma aracıdır ve şirketlerin kısa vadeli fon ihtiyacını karşılamak amacıyla kullanılan menkul kıymetlerdir. Vadeleri 30 günden kısa, 360 günden uzun olamayan bu menkul kıymetlerin vadeleri 30′ar günlük periyotlarla belirlenebilmekte ve iskontolu olarak ihraç edilebilmektedirler.

Banka Bonoları

Kalkınma ve yatırım bankalarının kaynak sağlamak amacıyla, borçlu sıfatıyla düzenleyip ihraç ettikleri, emre veya hamiline yazılı menkul kıymetlerdir.

Banka Garantili Bonolar

Kalkınma ve yatırım bankalarından kredi kullanan anonim ortaklıkların, bu kredilerin teminatı olarak, borçlu sıfatıyla düzenleyip alacaklı bankaya verdikleri, emre yazılı menkul kıymetlerdir. Krediyi kullandırmış olan banka, bu bonolara garanti vermek durumundadır.

Varlığa Dayalı Menkul Kıymet

İhraç eden kurumun kendi ticari işlemlerinden doğan veya devraldığı alacakları karşılığında ihraç edilen menkul kıymetlerdir. VDMK’ler bankalar, anonim ortaklıklar, finansal kiralama kuruluşları, finans ortaklıkları tarafından ihraç edile bilir. Banka dışında VDMK ihraç edecek kuruluşlardan banka garantisi istenmektedir. Örneğin, bankalar tüketici kredileri, konut kredileri karşılığında, anonim ortaklıklar ise taksitli satışlar nedeniyle oluşan alacakları karşılığında VDMK ihraç edebilirler.

Yatırım Fonu Katılım Payları

Yatırım fonu, katılma belgeleri karşılığı toplanan paralarla belge sahipleri adına riskin dağıtılması ilkesine göre hareket ederek, menkul kıymetlerden oluşan portföyü işletmek amacıyla kurulan mal varlığıdır. Yatırım fonları bankalar, aracı kurumlar ve sigorta şirketleri tarafından kurulabilir. Kuruluşta oluşturulan portföy paylara bölünerek, payları temsil eden katılma belgeleri halka satılır. Portföy değerinin aylık ağırlıklı ortalama bazında en az %25′ini, devamlı olarak, Türkiye’de kurulmuş anonim ortaklıkların hisse senetlerine yatırmış olan yatırım fonları, A tipi, bunların dışındaki fonlar B tipi yatırım fonu olarak adlandırılır. A ve B tipi yatırım fonlarının sektör fonu, tahvil-bono fonu, hisse senedi fonu, iştirak fonu, al tın ve diğer kıymetli madenler fonu, karma fon, likit fon, değişken fon gibi türleri söz konusudur.

Repo/Ters Repo

Repo, menkul kıymetlerin geri alım taahhüdü ile satışıdır. Bu nedenle, repo, kısa vadeli bir fon toplama tekniğidir. Ters repo ise, menkul kıymetlerin geri satış taahhüdü ile alımı anlamına gelmektedir. Bu nedenle, ters repo kısa vadeli fon satış tekniğidir. Bu işlemler, yetki sahibi aracı kuruluşlar tarafından, kendi araların da veya gerçek ve tüzel kişilerle belirli bir vade ve belirli bir fiyattan gerçekleştirilir. Yapısı gereği, çoğu zaman repo/ters repo işlemleri çok kısa vadeli para piyasası işlemi olarak kabul edilir. Nitekim bu işlemlerde en çok kullanılan vade gecelik (overnight-O/N), 3 günlük ve haftalık vadelerdir. Repo ve ters repo işlemlerinde Hazine bonoları teminat olarak kullanılır. Repo işlemlerinin yürütülmesini basit bir örnekle açıklayalım: Bir şirket, banka hesabında, 1 hafta süreyle ihtiyacı olmayan 100 milyar TL’lik bir fona sahiptir. Şirket, bu fonu kullanarak repo işlemleri çerçevesinde bankadan Hazine bonosu alır. Ancak banka, söz konusu bonoları bir hafta sonra satış fiyatından biraz daha yüksek bir fiyata geri satın alma taahhüdünde bulunmaktadır. Buna göre şirket, bankaya bir haftalığına 100 milyar TL kredi vermekte, banka borcunu geri ödeyinceye kadar da bankaya ait Hazine bonolarını elinde tutmaktadır. Şirket, bir hafta boyunca kullanmadığı bu fondan bir faiz geliri elde etmekte, bu faiz önceden belirlenmiş olduğu için de risk taşımamaktadır. Banka ise şirketten aldığı bu fonu, genellikle bankalararası piyasada ters repo yaparak değerlendirmektedir.

Sermaye Piyasası Araçları

Sermaye piyasası araçları bir yıl ve daha uzun vadeye sahip borç ve ortaklık ifade eden araçlardır. Bu araçlardaki fiyat dalgalanması para piyasası araçlarına göre da ha büyüktür ve bu nedenle oldukça riskli araçlar olarak değerlendirilirler. Ülkemizde uzun yıllardan beri yaşanan enflasyonist süreç, neden olduğu belirsizlik ortamı nedeniyle, hisse senetleri dışındaki sermaye piyasası araçlarının kullanımının sınırlı kalmasına yol açmıştır. Dolayısıyla, hisse senetleri ve son dönemlerde popüler hale gelen eurobond’lar dışındaki sermaye piyasası araçları, piyasalarda yoğun olarak işlem gören araçlar değildir. Enflasyon oranı düştükçe, borç işlemlerinin vadeleri uzayacağı için, bu araçların kullanımı yaygınlaşacaktır.

Hisse Senetleri

Hisse senedi, sermayesi paylara bölünmüş ve karşılığında kıymetli evrak çıkara bilen anonim ortaklık ve sermayesi paylara bölünmüş komandit ortaklıkların, kanuni şekillere uygun olarak düzenledikleri belgeler olup, sermayesinin belli bir oranını temsil ve sahiplerine o oranda ortaklık hakkı sağlayan menkul kıymettir. Kısaca, hisse senetleri, elinde bulunduran kişiye o şirketin net geliri ve varlıkları üzerinde alacak hakkı doğuran pay senetleridir. Türk Ticaret Kanununa göre çok sayıda şekli olabilmektedir (nama ve emre yazılı, adi ve imtiyazlı, primli ve prim siz hisse senetleri gibi). Ülkemizde bireysel yatırımcılar, mevcut değerlerine göre, hisse senetlerinin yaklaşık yarısını ellerinde bulundururken, geri kalan kısım yabancılar, sosyal güvenlik fonları, yatırım fonları ve sigorta şirketleri tarafından tutulmaktadır. Aşağıda yer alan Şekil 1. 2, hisse senetlerini ellerinde bulunduranların dağılımını göstermektedir.

İMKB'de işlem gören hisselerin sahiplik durumuna göre dağılımı

Özel Sektör Tahvilleri

Tahvil, devlet ve anonim şirketler tarafından, ödünç para bulmak amacıyla, üze rinde yazılı değerleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkarılan, vadesi bir yıl ve daha uzun borç senetleridir. Özel şirketler tarafından çıkartılan tahviller özel sektör tahvili olarak adlandırılır. Bu menkul kıymetler, şirketler tarafından çıkartılan uzun vadeli borçlanma araçlarıdır. Türk Ticaret Kanununa göre tahviller, çok çeşitli biçimlerde çıkarılabilmektedir (Primli tahviller, başa baş tahviller, ikramiyeli tahviller, endeksli tahviller gibi). En çok karşılaşılan şirket tahvili, elinde bulunduran kişiye üç ayda bir, altı ayda bir veya yılda bir faiz ödemesi yapmakta ve vade sonunda üzerinde yazılı değeri ödemektedir. Bu tür tahviller kupon ödemeli tahvil olarak adlandırılır. Dönüştürülebilir tahviller olarak adlandırılan bazı şirket tahvilleri, ilave bir özellik taşımakta ve bu tahvilleri elinde bulunduranlara vade sonuna kadar, istenilen bir tarihte, belirli bir sayıda hisse senedine dönüştürme olanağı sunmaktadır. Bu özellik söz konusu tahvillerin, normal tahvillere göre çekiciliğini arttırmaktadır. Eğer hisse senedinin değeri yeteri ölçüde artarsa bu tahviller de değer olarak artacağı için, şirketlere, faiz ödemelerini azaltma olanağı sunmaktadır.

Dikkat

Ülkemizde geçerli olan yasal düzenlemeler çerçevesinde çıkartılabilecek hisse senedi ve tahvil türleri, ihraç koşulları konusunda ayrıntılı bilgiyi A. Ceylan – T. Korkmaz (2002), Sermaye Piyasası ve Menkul değer Analizi, Ekin, Bursa, s. 91-130′da bulabilirsiniz.

Devlet Tahvilleri

Kamu kesimi harcamalarını ve bütçe açıklarını finanse etmek amacıyla Hazine ta rafından çıkartılan bir yıl ve daha uzun vadeli borçlanma araçlarıdır. Devlet tahvilleri hem iskontolu, hem kupon ödemeli olarak ihraç edilebilir.

Kâr ve Zarar Ortaklığı Belgesi

Anonim ortaklıkların, kâr ve zarara ortak olmak üzere, faaliyetlerinin gerektirdiği finansman ihtiyaçlarını karşılamak üzere, yurtiçinde ve dışında satılmak üzere çıkarttıkları menkul kıymetlerdir.

Katılma İntifa Senedi

Anonim ortaklıkların nakit karşılığı satılmak üzere ihraç ettikleri, ortaklık haklarına sahip olmaksızın, elinde bulunduran kişiye kârdan pay alma, tasfiye bakiyesin den yararlanma, yeni pay alma gibi haklar sağlayan menkul kıymetlerdir.

Gelir Ortaklığı Senedi

Belli bir kamu altyapı tesisinin belli bir süre içindeki gelirinin, belli bir orandaki bölümüne karşılık gösterilen ve Kamu Ortaklığı İdaresi tarafından ihraç edilen menkul kıymetlerdir. Keban Barajı, Boğaziçi Köprüsü gelir ortaklığı senetleri gibi.

Eurobond

Bir ülkenin dış borçlanmada kullandığı araçlar, uluslararası piyasalarda tahvil satışı ile gerçekleşir. Bu tür borçlanmalarda iki tür tahvil kullanılabilir: Yabancı tahvil ve eurobond. Yabancı tahvil, yabancı bir ülkede satışa sunulan ve o ülke para birimi üzerinden ihraç edilen tahvillerdir. Eurobond ise satışa sunulduğu ülkenin para birimi dışında bir para birimi üzerinden ihraç edilen tahvillerdir. Örneğin, TC Hazine’si tarafından ABD doları üzerinden ihraç edilen tahvillerin Londra piyasasında satılması gibi. Günümüzde uluslararası tahvil piyasasında, yeni ihraç edilen tahvillerin yaklaşık %80′i eurobond olarak çıkarılmakta (genellikle euro ve ABD doları bazında) ve bu menkul kıymetlere ilişkin piyasa çok hızlı bir büyüme sergilemektedir. Bu gelişmeye paralel olarak, eurobond’lar ülkemizde de son dönem de yüksek talep gören bir sermaye piyasası aracı haline gelmişlerdir.

Sıra Sizde 3

Ülkemizde, özellikle 1987 yılından sonra, finansal sistemde ve kullanılan finansal araçlarda çok hızlı bir gelişme yaşandı. Türk toplumu daha önceden tanımadığı bir çok finansal araçla tanıştı: Repo, yatırım fonu, eurobond gibi. Ancak, bunlar içerisinde, uzun vadeli finansal varlıkların oranı oldukça düşük kalırken, toplumun ilgisi, daha çok kısa vadeli finansal varlıklara yöneldi. Sizce bunun nedeni ne olabilir?

Finansal Yorum

Ülkemizde yukarıda, önemli olan bazılarını sıraladığımız, finansal araçların dağılımını öğrenmek için Sermaye Piyasası Kurulu’nun www. spk. gov. tr ana sayfasından “Haberler-Duyurular/Aylık Bülten” sayfasına ulaşılabilir ve aşağıdaki grafikleri oluşturduğumuz verileri elde edebilirsiniz. Bu dağılımları incelediğinizde, kamu kesimine ait menkul kıymetlerin, toplam men kul kıymetler içerisinde yüzde 92′lik bir paya sahip olduğunu görüyoruz. Öte yandan, bu araçlar, vadelerine göre sınıflandırıldıklarında, top lam menkul kıymet stokunun yüzde 21′inin kısa vadeli menkul kıymetlerden, bunların da tamamının Hazine bonolarından oluştuğu görülmektedir.

Kaldı ki, özel sektöre ait menkul kıymetlerin tamamı hisse senetlerinden oluşmakta; tahvil, finansman bonosu, varlığa dayalı menkul kıymet gibi diğer araçlara ait stok değeri sıfır olarak belirlenmektedir. Kamu kesimine ait menkul kıymet stokunun en büyük kısmını oluşturan devlet tahvillerinin dağılımı incelendiğinde ise bunların çok büyük bir kısmının devletten devlete ait borçlar olduğu anlaşılmaktadır. Örneğin, bu grup içerisinde en önemli pay, yaşanan bankacılık krizleri sonrası, devredilen bankaların zararları nedeniyle Hazine tarafından Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na verilen tahvillere aittir.

Dolayısıyla, piyasalarda alınıp satılabilecek iki tür araçtan söz etmek mümkündür: Özel sektör tarafından ihraç edilen hisse senetleri ve Hazine tarafından ihraç edilen bonolar. Hatırlayacağınız gibi, hisse senetleri sermaye piyasası, Hazine bonoları ise para piyasası araçlarıdır. Bu çarpık durumun ortaya çıkma sebebi, uzun yıllardan beri devam eden yüksek düzeyli kamu kesimi açıkları ve çoğu iktisatçı tarafından buna bağlanan yüksek enflasyondur. Bir diğer deyişle, yüksek kamu açıkları ve bunların finansmanı enflasyonu hızlandırmış, bu da vadelerin kısalmasına neden olmuştur.

“Temel Finansal Araçlar” için 2 cevap

  1. eren diyor ki:

    teşekkür ederim

  2. [...] Giriş Finansal Sistem ve Üstlendiği Fonksiyonlar Finansal Piyasaların Yapılanması Temel Finansal Araçlar Özet Düşünelim, Tartışalım Test Soruları Sıra Sizde Cevap Anahtarı Başvuru [...]

Bir Cevap Yazın

*