Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
24.07.2014
Ders: Anne-Çocuk Sağlığı ve Beslenmesi      Ünite 9      10 Mart 2012 Ara     

Süt Çocuğunun Beslenme Şekilleri

Süt çocuğunun beslenme başlığında; anne sütünün özellikleri, anne sütünün bileşimi, süt çocuğunu diğer sütlerle besleme, hayvan sütlerinin çocuğa uygun hazırlanması, tamamlayıcı besinler alt başlıklarının açılımına yer verilmiştir.

Anne Sütü ile Beslenme

Anne sütünün özellikleri hakkında neler söylenebilir?

Anne sütü hakkında şunlar söylenebilir:
- Anne sütü yeni doğan bebek için en ideal besindir.
- Anne sütü en doğal ve en taze besindir.
- Anne sütü her zaman temiz ve mikropsuzdur.
- Anne sütü daima hazırdır, ekonomiktir, özel harcama gerektirmez.
- Anne sütü tamamıyla ve kolaylıkla sindirilir.
- Anne sütü yeni doğanı hastalıktan korur.
- Anne sütü bebekle anne arasında özel sevgi bağı kurulmasını sağlar.

Soru

Anne sütünün bileşimi hakkında neler söylenebilir?

Anne sütünün en önemli özelliklerinden birisi her annenin çocuğunun durumuna, yaşına uygun bir değişim göstermesidir. Doğumdan sonra birkaç gün süre ile salgılanan koyu süte ağız sütü (kolostrum) denir. İçindeki beta karoten nedeni ile daha sarımsı renktedir. Kolostrum yağ ve karbonhidrattan fakir, protein, potasyum, magnezyum ve kalsiyum gibi mineraller ile bebeği enfeksiyon hastalıklarından koruyucu antikorlar yönünden zengindir. Doğumu izleyen günlerde sütün bileşiminde değişiklikler olur ve 10-15 gün içerisinde kolostrum yerini geçiş sütüne, geçiş sütü de olgun süte bırakır.

Anne sütü kimyasal yapı olarak; ortalama %87.1-87.6 su, %0.9-1.1 protein, %3.5-3.8 yağ, %6.8-7 laktoz ve %0.17-0.2 minerallerden oluşmaktadır. Bununla beraber anne sütünün bileşimi; emzirme zamanına, bir memeden diğerine, bebeğin zamanında veya erken doğmuş olma durumlarına göre değişim gösterir.

Soru

Annelerin Emzirme Tekniği Nasıl Olmalıdır?

Anne emzirmeyi bilse de bazı uyarılarda bulunmak yerinde olur. Zira doğru emzirme tekniği ile emzirmeye ilişkin sorunlar önlenebilir. Bebeğin tıbbi tedavi gerektiren ağır bir hastalığı varsa bile anne sütü sağılıp verilmelidir.

Soru

Hangi durumlarda emzirme sakıncalı olabilir?

Bazı durumlarda annenin çocuğu emzirmesinin sakıncaları olabilir. Aşağıdaki durumlarda emzirme engellenir;
- annede açık kaviteli verem (tüberküloz), sıtma, aktif sarılık (hepatit) vb. hastalıklar varsa,
- anne ciddi psikoz ve nöroz da ise (annenin ruhsal yapısı bozuksa),
- annede malnütrisyona neden olan ciddi kronik hastalıklar varsa,
- annenin sürekli ilaç almasını gerektiren durumlar varsa (kemoterapi, radyoterapi, hipertiroidi, antikonvülsan ilaç kullanımı vb.),
- annenin herhangi bir nedenle sürekli olarak kurşun, civa, arsenik ve pestisitlerle temasının olması,
- bebeklerde özel diyet tedavisi gerektiren metabolik hastalıkların bulunması durumlarında emzirme sakıncalıdır.

Soru

Memeden kesme işlemi ne zaman yapılmalıdır?

Yeni doğan ilk 4-6 ay tek başına anne sütü ile beslenmelidir. Ek besinlere 4-6 aydan sonra başlanması önerilse de ancak anne sütü verilmeye devam edilmelidir. Ek besinlerle anne sütü çocuk 1-1.5 yaşına erişinceye kadar verilmelidir. Burada anlatılanlar ile “Sorun Tanımı”nda verilenleri karşılaştırınız.

Süt Çocuğunu Diğer Sütlerle Besleme

Normal süt veren annenin sütü 4-6 aya kadar tek başına bebeğini büyütür ve geliştirir. Bazı durumlarda anne bebeğine kendi sütünü veremeyebilir. Annenin hastalığı, ölümü veya bebeğin hastalığı ya da annenin uzun süre emzirmeye engel ilaç kullanma zorunluluğu gibi hallerde bebek anne sütü ile beslenemeyebilir.

Hayvan Sütleri ile Besleme

Bazı anneler emzirdikleri halde sütlerinin yetmediğini, bebeklerinin aç kaldığını ve dayanamayıp mama veya süt (hayvan sütü) verdiklerini belirtir. Oysa anne sütünün yeterli olup olmadığı bebeğin büyümesinden, ağırlık kazanmasından anlaşılır.

Soru

Anne sütünün yeterli olduğu nasıl anlaşılabilir?

Örneğin; bebek 20 günlük olduktan sonra tartılır. Eğer 500 gram civarında ağırlık kazanmışsa anne sütü yeterlidir. Sonraki aylarda da her tartılışta ağırlığı grafik üzerine işaretlenir. İki tartımda grafik üzerine konulan noktalar birleştirildiğinde çizgi yukarı doğru giderse bebek büyüyor demektir, anne sütü yeterlidir. Ağırlık kazanmada yavaşlama varsa annenin sütü az denebilir.

Soru

Anne sütü yetersiz ise neler yapılabilir?

Gerek çocuğa gerekse anneye ilişkin sağlık sorunları nedeniyle anne sütü bebeğe verilmediğinde ya da büyümesini sağlayacak miktardan az olduğunda zorunlu olarak hayvan sütleri ve ticari çocuk mamaları bebeklere verilir.

Soru

Hayvan sütü denildiğinde ilk akla gelen nedir?

Kullanılan sütler genellikle inek sütü olduğundan çoğu kez hayvan sütü karşılığı akla gelen süt, “inek sütü” dür. Türü ne olursa olsun hayvan sütü koyudur. Hayvan sütünü, anne sütü yerine kullanırken en pratik yol, uygun şekilde sulandırmaktır.

Soru

Hayvan sütleri anne sütüne nasıl yakınlaştırılır?

Hayvan sütleri sulandırılınca protein ve mineraller bakımından anne sütüne yaklaşır. Ancak, zaten hayvan sütünde, anne sütüne göre daha az olan şeker ve hemen hemen aynı miktarda olan yağ, sulandırma ile daha da azalır. Bu nedenle sulandırılmış süte şeker ve yağ ekleyerek bu eksiklik giderilir. Sulandırma bebek büyüdükçe azaltılır. Süt yerine yoğurt da sulandırılarak kullanılır. İnek sütü, anne sütüne kıyasla iki misli protein ve mineral içerir. Minerallerden kalsiyum ve fosfor en fazladır. Gerek anne sütü gerekse inek sütü demirden fakirdir. Süt şekeri olan laktoz inek sütünde daha azdır. Yağ miktarı ise anne sütüne yakındır. İnsanlar için değerli bir besin olan sütte mikroplar da kolayca ürer. Bu nedenle kullanılacak sütün temizlenmesi ve mikropların çoğalmayacağı işlemlerden geçirilmesi gerekmektedir. Bu durum dış etkenlere karşı vücudunda savunma sistemi yeterince gelişmemiş olan yeni doğan bebekler ve çocuklar için çok önemlidir.

Soru

Hayvan sütü kullanılmadan önce, sulandırılması dışında ne gibi işlemlerden geçirilmelidir?

Süt kullanılmadan önce şu işlemlerden geçirilmesi gerekir:
- Süzme: Hayvanlarda sağılan süte karışan yabancı maddeler süzülür veya özel aletlerle (santrifüj) ayrılır.

- Pastörizasyon: Sütün belirli sıcaklık derecesinde belirli süre tutulduktan sonra soğutulma sürecidir. Böylece süt bazı mikroorganizmalardan arındırılır; bazılarının da üremeleri engellenir. Süt fabrikalarında pastörizasyonda sütler, 8085 o C de 15-20 saniye tutulmaktadır. Pastörize edilen sütler serin yerde (buzdolabı) 24 saat kadar bekletilebilir. Pastörize edilen sütler buzdolabında 2-3 gün bozulmadan saklanabilir.

- Sterilizasyon: Tüm mikroplardan arındırma işlemidir. Süt çok yüksek sıcaklıkta (135-150 o C) 3-5 saniye tutularak tüm mikropları öldürülür. Tetrapak denilen kutularda hava girmeyecek şekilde kapatılıp saklanır. Buna uzun ömürlü süt denir ve yazın 1 ay, kışın 2-3 ay kapalı olarak oda sıcaklığında saklanabilir.

- Sütü pastörize ve sterilize etme olanağı yoksa süzülen süt ateşe konur. Kabardıktan sonra karıştırılarak 5 dakika kaynatılır. Cam kavanozlarda ve serin yerde (buzdolabı) 1 gün bekletilebilir.

Soru

Pastörize edilmiş ve kaynatılmış süt nasıl saklanmalıdır?

Pastörize edilmiş ve kaynatılmış süt oda sıcaklığında bekletilmemelidir. Süt ısıtıldığında, topaklaşmanın (kesilme) olması, sütte mikroorganizmaların ürediğini gösterir. Mikroorganizmaların oluşturduğu asit, sütün kesilmesine neden olur. Pastörizasyon ve ısıtma işlemi uygulanan sütte hastalık yapmayan (saprofit) bazı bakteriler ölmez, ancak üremeleri durmuştur. Ortam (ısı) elverişli olduğunda üreme yeniden başlar. Bu nedenle kaynatılmış ve pastörize edilmiş sütler birkaç gün içinde tüketilmektedir.

Soru

Pastörize ya da sterilize edilmemiş sütlerde hastalık etkeni olan hangi mikroorganizmalara rastlanılabilir?

Pastörize ya da sterilize edilmemiş sütlerde hastalık etkeni (patojen) olan mikroorganizmalar bulunur. Bunların başlıcaları; brusella, E.coli, tüberküloz, tifo ve koleradır. Ayrıca hayvanın veya sağım yapan kişinin ellerindeki yara ve berelerden de bazı mikroplar (Stafilococcus aureus) süte karışarak besin zehirlenmesi yapan toksinleri (zehirli madde) üretebilir. Bu sorunlar çiğ süt ve uygun olmayan koşullarda yapılmış taze peynir ve dondurma gibi süt ürünlerinin tüketimiyle de görülür.

Soru

Hayvan sütleri ve ticari mamalar çocuğa uygun olarak nasıl hazırlanmalıdır?

Çocuklara verilecek hayvan sütlerinin hazırlanmasında bilinen bazı yollar vardır. Bunların en bilinenleri; sulandırma, yarı yarıya sulandırma, eklenen suyun azaltılması, sulandırılmış süt ve ayrıca ticari mamalar başlıklarında verilebilir.

Sulandırma

Çoğu besin öğelerinin yoğunluğunun fazla olması nedeniyle hayvan sütleri, anne sütü yerine kullanılırken sulandırılır. Sulandırma sonucu azalan besin öğeleri (karbonhidrat ve yağ) azalan miktarı kadar eklenir.

Yarı Yarıya Sulandırma

İlk ayda hayvan sütü 1 kısım süte, 1 kısım su eklenerek yarı yarıya sulandırılır. Böylece, hayvan sütünün protein miktarı, kısmen anne sütüne yaklaştırılır. Sulandırıldığında azalan yağ %1.8-2 sıvı yağ eklenmesi, azalan karbonhidrat (süt şekeri) da %5 şeker eklenmesiyle giderilir. Yarım çay bardağı süte yarım çay bardağı su karıştırılır, 1 tatlı kaşığı şeker, 1 çay kaşığı bitkisel sıvı yağ eklenir. Burada kullanılan süt pastörize veya sterilize edilmiş ya da önceden anlatıldığı gibi kaynatılmış olmalıdır. Eklenen su da yine kaynatılmış olmalıdır. Bebek bu dönemde günde 6-8 kez beslenir. Her beslenmede bu sütten 80-120 mL (1 çay bardağı) kadar verilir. Sütü saklama olanağı yoksa yoğurt yapılır ve yoğurt da süt gibi sulandırılarak verilir. Anne sütü alan bebeğe ise, anne sütü az olduğu için hayvan sütü veriliyorsa, önce emzirilir, bir süre sonra bu sütten verilir.

Eklenen Suyun Azaltılması

İkinci aydan itibaren çocuk büyüdüğü için yarı yarıya sulandırılmış süt, günlük enerji ve besin öğeleri gereksinimini karşılamaz. Bu nedenle 2. aydan itibaren hayvan sütü, 2 kısım süt, 1 kısım su, % 5 şeker, %1-2 sıvı yağ eklemesi ile hazırlanır. Bebeğin günde bu karışımdan 750 mL (7-8 çay bardağı) aldığı düşünülürse, 1.5-2 ay sonuna kadar enerji ve protein ihtiyacı karşılanır. Yine sütü saklama koşulları elverişli olmadığı durumlarda yoğurt, aynı şekilde sulandırılarak kullanılır.

Sulandırılmamış Süt

Üçüncü aydan başlayarak hayvan sütleri sulandırılmadan verilir. Yağ ve şeker eklenmesi yapılmasına da gerek yoktur. Eklenmesi gerektiğinde şeker %2-4’ü geçmemelidir. Anne sütü almayan bebeğin günlük süt ihtiyacı 6-7 çay bardağı kadardır.

Ticari Mamalar

Anne sütünün bebeğin yeterli büyümesini sağlayamadığı (ağırlık kazanımı 500 gr/aydan az) ya da verilemediği durumlarda (hastalık, ölüm vb.) ticari çocuk mamaları da yeni doğana verilebilir. Bu tür mamalar ilk 4 aylık çocuklar için ve 4.aydan daha büyük çocuklar için ayrı hazırlanmış olarak satılmaktadır. İlk 4 aylık çocuklar için olan ticari mamaların içeriği kısmen anne sütüne benzetilmektedir.

Hazır mama kullanılırken dikkat edilmesi gereken hususlar nelerdir?

Hazır mama kullanılırken dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:
- Mama kutuları açıldıktan sonra ağzı, kapağı ile kapatılarak buzdolabında saklanmalıdır.
- Çocukların ayına ve ağırlıklarına göre mama kutusu üzerindeki tarifeye uygun hazırlanmalıdır.
- Tarifede belirtilen miktarda su eklenmelidir.
- Eklenen su önceden kaynatılmış, ılıtılmış olmalıdır.
- Mama su ilavesi yapıldıktan sonra ateşte kesinlikle kaynatılmamalıdır.

Tamamlayıcı Besinler

Normal süt veren bir anneden bebek ortalama günde 700-800 mL kadar süt emmektedir. Bu miktardaki süt bebeğin ilk 4-6 aya kadar büyüme ve gelişmesini sağlayabilir. Ancak bu aylardan sonra gerek annenin süt salgısının gittikçe azalması gerekse bebeğin ağırlık kazanarak büyümesi bebeğe, anne sütü yanı sıra tamamlayıcı besinlerin verilmesini gerektirmektedir.

Bazı durumlarda da annenin sütü az olabilir. Anne, çeşitli nedenlerle (prematürelik, annenin hasta olması, bebeğin hasta olması ve anneden uzak olması vb.) bebeğini emzirmeyebilir. Tamamlayıcı besinler çocuğun bulunduğu ay, sindirim sistemi özellikleri ve gereksinimlerine uygun olmalıdır.

Soru

Tamamlayıcı besinlere ne zaman başlanmalıdır?

Anne sütü ile beslenen bebeklere, büyümelerinde duraklama veya gerileme yoksa ilk 4-6 ay tamamlayıcı besin verilmez. Tamamlayıcı besinlere başlama zamanları besin durumlarına göre değişmektedir.

Soru

Meyve suları, ezme ve pürelerin verilmesine ne zaman başlanmalıdır?

Anne sütü yeterli olduğunda 4-6. ayda verilir. Anne sütü yetersiz olduğunda veya verilemediğinde 2. ayda meyve sularına başlanır. İkinci ayın sonu, üçüncü ayın başından itibaren, meyve suyunun yerini meyve ezme ve püreleri alır. Anne sütüyle beslenen bebeğe meyve suyu, meyve ezmesi, laktoferrin aktivitesini engellememesi için anne sütü ile aynı zamanda verilmez. Meyve suyu, ezme ve püresi anne sütü verildikten 2 saat sonra verilir.

Soru

Sebze pürelerinin verilmesine ne zaman başlanmalıdır?

Anne sütü yeterli olduğunda 4-6 aydan sonra başlanabilir. Çorbaların verilmesine ne zaman başlanmalıdır? Karışık sebze çorbası, sebze, tahıl (pirinç vb.) çorbaları, tarhana, yoğurtlu yayla çorbası ve kırmızı mercimek çorbalarına dördüncü veya altıncı aydan sonra başlanabilir.

Soru

Yoğurt verilmesine ne zaman başlanmalıdır?

Sütün saklama koşulları iyi olmadığında ve gerektiğinde sütün yerine doğumdan itibaren sulandırılarak verilir. Sulandırma önce yarı yarıya (1 ölçü yoğurt, 1 ölçü su) daha sonra iki ölçü yoğurt, bir ölçü su ile yapılır. Sulandırılmamış yoğurt üçüncü aydan itibaren verilir.

Soru

Muhallebi verilmesine ne zaman başlanmalıdır?

Tahılların içindeki nişastayı sindiren salgılar dördüncü aydan itibaren artar. Bu nedenle muhallebi (anne sütü yetersiz olduğunda) 4-6. aydan sonra verilebilir. Günde 1 kez yeterlidir.

Soru

Et ve sakatat verilmesine ne zaman başlanmalıdır?

Et, kıyma ya da püre olarak beşinci aydan itibaren çorbalara eklenerek verilir. Tavuk ve kılçıksız balık eti çocuklar için tercih edilir. Karaciğer püre olarak 7. – 8. aylarda verilirse de karaciğerde “kist” lerin olabileceği düşünülürse verilmesi şart değildir. Çeşitli hastalıkların etkeni olması; ayrıca, çok yağlı olması nedeniyle beyin de bebekler için önerilmez.

Soru

Kurubaklagiller verilmesine ne zaman başlanmalıdır?

Kurufasulye, nohut, mercimek gibi besinler altıncı aydan itibaren verilir. Kabuksuz kırmızı mercimek ise anne sütü verilmeyen çocuklara dördüncü aydan itibaren verilebilir.

Tamamlayıcı Ek Besinlerin Hazırlanması

Tamamlayıcı ek besinlerin hazırlanması da besinlere başlama zamanı gibi değişiklik göstermektedir.

Soru

Meyve suyu ve ezmesi nasıl hazırlanır?

Önce meyve iyice yıkanır, kabukları soyulur, cam rendede rendelenir, süzülerek suyu elde edilir.

Soru

Yoğurt nasıl hazırlanır?

Pastörize veya sterilize edilmiş süt ateşe konur, parmak dayanır dayanmaz sıcaklığa gelince, 1 kilo süt için 1 yemek kaşığı ezilmiş yoğurt konup üzeri kapatılarak 6 saat kadar mayalandırılır. Yoğurt haline geldikten sonra buzdolabında veya serin yerde bekletilir. Eğer sokak sütü kullanılıyorsa süt süzülür ve kabarınca karıştırılarak, 5 dakika kadar kaynatılır. Yoğurt cam kavanozda yapılmalıdır. Plastik kapta yoğurt yapılmaz. Hazır yoğurt verilecekse yoğurdun yüzey kısmı ayrılır, iç kısımdan verilir.

Soru

Sebze ezmeleri ve çorbalar nasıl hazırlanır?

Mevsimine göre patates, havuç, kabak, ıspanak uygun sebzelerdir. Sebzeler önceden ayıklanır, yıkanır sonra kabukları soyulur veya parçalanır. Ocakta tencerede kaynayan az miktardaki suya atılır, kapağı kapatılarak ezilme kıvamına gelinceye kadar pişirilir. Kaynatma suyu dökülmeyeceği için sebzeler az suda pişirilir. Pişen sebzeler suyu içinde tahta kaşıkla ezilir, 1 tatlı kaşığı sıvı yağ eklenir. Sade sebze çorbasına bebek alıştıktan sonra sebzelerle birlikte 1 tatlı kaşığı pirinç eklenerek çorba pişirilir.

Soru

Diğer çorbalar nasıl hazırlanır?

Bir silme çorba kaşığı tarhana küçük bir tencereye konup 1 su bardağı su karıştırılarak pişirilir, 1 tatlı kaşığı yağ eklenir. Bir yemek kaşığı pirinç, biraz su ile haşlandıktan sonra 1 su bardağı yoğurtla karıştırılarak tekrar kaynatılır, 1 tatlı kaşığı yağ eklenir.

Soru

 Kurubaklagil ezme ve çorbaları nasıl hazırlanır?

Kurubaklagiller önce ayıklanır, sonra yıkanır ve (kırmızı mercimek dışında) ılık su ile 8-12 saat ıslatılır. Islatma suyu dökülür. Bir tencereye üzerini örtecek kadar su koyup, iyice haşlanır. Haşlama suyu dökülmez. Kabukları soyulur ve haşlama suyu içinde tahta kaşıkla ezilir, 1 tatlı kaşığı yağ eklenir.

Soru

Yumurta nasıl hazırlanır?

Yıkanır ve 5-6 dakika haşlanır. Çocuğa verilecek yumurta katı pişirilir. Pişirme süresi çok uzun olmamalıdır. Uzun süre pişirme nedeniyle yumurta sarısının çevresinde yeşil halka oluşmamalıdır. Yumurta sarısı verilmeye 4.-5. ayda başlanır. Yumurtanın akı ise 7.-8. aylarda verilir.

Tamamlayıcı Besinlere Alıştırma

Tamamlayıcı besinlerin çocuğun sindirim sistemine uygun olup olmadığının kontrol edilmesi gerekir. İshal, kusma veya alerjik belirtilere neden olan besinleri belirleyebilmek için aşağıdaki kurallara uyulmalıdır.
- Bir günde birden fazla yeni besin verilmemelidir.
- Her yeni denenecek besinin miktarı önce birkaç tatlı kaşığı olmalıdır. Herhangi bir sorun olmadığında besinin miktarı sonraki günlerde arttırılmalıdır.
- Yeni verilen besin, çocuk açken verilmelidir.
- Lezzeti beğenilmeyen, kusma ya da ishal gibi durumlara neden olan besinler birkaç gün bekletilip tekrar denenmelidir.
- Yemek suyu ve et suyu tek başına tamamlayıcı besin değildir. Bu nedenle gerek yemek suyuna gerekse et suyuna ekmek doğrayıp vermek yerine yemek, suyu içinde ezilmeli; et suyu da çeşitli çorbaların yapımında kullanılmalıdır.
- Çay, kolalı içecekler, hazır çorbalar bu yaş grubu çocuklara verilmemelidir.

Bir Cevap Yazın

*