Sosyal Psikolojinin Konuları ve Diğer Bilimlerle İlişkisi

Sosyal Psikolojinin Çalışma Konuları

Önceki bölümde “Sosyal psikoloji nedir?” sorusuna basit ve kısa bir cevap vermenin güçlüğü üzerinde durduk. Bu güçlüğü aşmanın bir yolu sosyal psikologların hangi konuları araştırdıklarına bakmak olabilir. Diğer bir deyişle, sosyal psikoloji, “sosyal psikologların uğraştığı şeydir” biçiminde de tanımlanabilir (Hogg ve Vaughan, 1995, s. 5).

İncelediği konular açısından kökleri çok eskilere giden sosyal psikolojinin bilimsel bir disiplin olarak ortaya çıkışı görece yenidir. Tarihsel olarak ilk sosyal psikoloji deneyi 1897′de gerçekleştirilmiş, alandaki ilk iki ders kitabı 1908′de yayınlanmıştır. Ancak, araştırma konu ve yöntemleri itibarıyla bugün bildiğimiz haliyle disiplin, 1930′larda gelişmeye başlamıştır (Brewer ve Crano, 1994).

Tarihsel olarak, diğer sosyal bilimler gibi sosyal psikolojinin de yapısını ve içeriğini belirleyen sosyal, kültürel ve ekonomik bağlamdır. Sosyal psikolojiyi oluşturan konular, kendisinin de bir parçası olduğu toplumun ihtiyaçlarından ortaya çıkmıştır (Arkonaç, 1998).

Örneğin bugünkü tutum değiştirme kuramlarının temelini oluşturan etkileyici iletişim (propaganda) çalışmaları, 2. Dünya Savaşı sırasında propagandanın öneminin anlaşılması sonucunda başlamış, ABD’de psikologlar ordu ile işbirliği yaparak bu konuda bir dizi laboratuvar deneyi gerçekleştirmişlerdir (Kağıtçıbaşı, 1999).

Görece yeni bir disiplin olmasına karşın modern sosyal psikoloji oldukça hacimli bir literatüre sahiptir. Bu literatürde yer alan ve artık birer klasik haline gelen başlıca konular şunlardır: gruba uyma davranışı, ikna, güç, sosyal etki, itaat, önyargı, önyargının azaltılması, ayrımcılık, kalıp yargılar, sosyal biliş ve sosyal algı, sosyal kategoriler, saldırganlık, özgeci davranış, kişiler arası çekicilik, tutumlar ve tutum değişimi, iletişim, izlenim oluşturma, küçük gruplar, liderlik, kitle davranışı, gruplar arası ilişkiler.

Sosyal Psikolojinin Diğer Sosyal Bilimlerle İlişkisi

Yukarıda sosyal psikolojinin içeriğiyle tanımlanabileceği belirtilmişti. Ancak, böyle tanımlanınca, sosyal psikolojiyi ona yakın olan diğer bilimsel disiplinlerden ayırmak zorlaşmaktadır. Örneğin küçük gruplar, gruplar arası ilişkiler, kitle davranışı sadece sosyal psikolojinin değil sosyolojinin de incelediği konulardır (Brewer ve Crano, 1994). Sosyoloji, ekonomi, siyaset bilimleri ve kültürel antropoloji de sosyal psikoloji gibi sosyal davranışı çalıştığından, bu disiplinler arasında kesin sınırlar bulunmamaktadır. Sosyal psikoloji, diğerlerinden iki noktada farklıdır: analiz birimi ve konuya yaklaşımı.

Birinci olarak, sosyal psikolojide analiz birimi davranışta bulunan bireydir. Bireyin diğerleriyle ilişkilerine odaklanılmaktadır. Oysa diğerlerinin ilgi noktası büyük kurum veya gruplardır; parlamento, siyasal partiler, ekonomik sistem gibi (Bilgin, 2000). Bu disiplinlerde oy verme, cinayet oranları, kentlerde şiddet gibi daha genel bir örüntü gösteren sosyal davranışlar incelenir. İkinci olarak, sosyal psikoloji ve diğer disiplinler yukarıda değinildiği üzere aynı konuyu çalışsalar bile, söz konusu sosyal davranışı açıklama temeli açısından farklılık gösterirler.

Diğerlerinde sosyal davranış ekonomik krizler, sınıf çatışmaları, hükümet politikaları, etnik gruplar arasındaki rekabet ya da teknolojik değişim gibi büyük ölçekli güçlerle açıklanmaya çalışılırken (Taylor, Peplau ve Sears, 2000), sosyal psikoloji, açıklama temeli olarak psikolojik yani birey içi süreçlere başvurmaktadır. Bunlar; bilişler, duygular, niyetler, tutumlar, hedefler vb. dir.

Son olarak, sosyal psikoloji ile psikolojinin gelişim, kişilik ve öğrenme gibi diğer alanları arasındaki sınırın da çok net olmadığını belirtmek gereklidir. Bu alanlar direkt olarak sosyal etkileşimi çalışmasalar da, sosyal psikolojide kullanılabilecek kavram ve kuramlar üretmektedirler. Örneğin öğrenme psikolojisinin kavramları saldırganlığı açıklamada, kişilik psikolojisinin kavramları da önyargı ve güç konusunu açıklamada kullanılmaktadır (Bilgin, 2000).