Sosyal Psikoloji Nedir?

- “Ayşe Hanım durakta otobüse biner, bir yer bulur ve oturur. Oturur oturmaz da karşısındaki kadının kendisini, kıyafetini dikkatle incelediğini fark eder. Hiç fark etmemiş gibi yaparak kendine çekidüzen verir, poz alarak bakışlarını başka tarafa çevirir” (Kağıtçıbaşı, 1999, s. 67).

- Burcu aynanın önünde oturmuş, o sabah yapacağı iş görüşmesinde ne giymesi gerektiğini düşünüyordu. Geçen ay lüks bir mağazadan aldığı şık fuların, kariyerine önem veren yetenekli bir kadın imajı vereceğini düşünerek, bu fuları takmaya karar verdi. (Uyarlandığı kaynak: Brewer ve Crano, 1994, s. 2).

- Oğul: Baba, kamp yapmaya deniz kıyısına gidiyorum. Önümüzdeki iki ay için arabayı ödünç alabilir miyim?. Baba: Sen çıldırdın mı? Oğul: Tamam tamam. Hiç olmazsa bu akşam için ödünç verebilir misin? Kız arkadaşımı sinemaya götüreceğim de. Baba: İşte şimdi mantıklı konuşmaya başladın. (Brewer ve Crano, 1994, s.368).

- “1960′larda, Küba’daki Castro yönetiminin eski Sovyetler Birliği ile çok yakın ilişkisi sebebi ile ABD’de büyük bir kriz dönemi yaşanıyordu. O sıralarda başkan olan John Kennedy dünyaca ünlü danışmanlarını ve üst düzey bürokratlarını toplayarak bir kriz masası oluşturdu. Saatlerce süren toplantılar yapıldı, en sonunda Küba’ya çıkartma yapma kararı alındı. Yapılan çıkartma tam bir kepazelikle sonuçlandı. ‘Tecrübeli, zeki ve çok iyi eğitilmiş olan bu adamlar biraraya geldikleri bu toplantılar sonucunda nasıl bu kadar aptalca ve yanlış bir karar alabilmişlerdi?’ “(Akt. Arkonaç, 1998, s. 43).

Sosyal psikoloji hepimizin günlük yaşamımızda yaşadığı olayları açıklamaya çalışmaktadır. Yukarıdaki ilk iki olay tanımadığımız kişiler üzerinde olumlu bir izlenim oluşturma çabalarımız, üçüncü olay bir ikna tekniği olan “önce büyük, sonra küçük rica” tekniğini ve sonuncusu tarihi bir olayı anlatsa da sık sık yaşanılan grupta karar verme sürecine ilişkin örneklerdir. Örneklerden görülebileceği gibi sosyal psikoloji, günlük yaşamımızdaki olayları bireysel, kişiler arası ve grup düzeyinde incelemektedir.

Sosyal Psikoloji Nedir?

Sosyal psikolojinin, bilim insanları tarafından üzerinde anlaşmaya varılan bir tanımı bulunmamaktadır. “Sosyal psikoloji nedir?” sorusuna verilen çeşitli yanıtlar mevcuttur. Kimileri (Ör. : Taylor, Peplau ve Sears, 2000, s. 3), sosyal psikolojiyi “insanların diğer insanlar hakkında nasıl düşündüklerinin, onları nasıl etkilediklerinin ve onlarla nasıl ilişki kurduklarının bilimsel bir biçimde çalışılması” olarak, kimileri ise (Akt. Kağıtçıbaşı, 1999, s. 19) “sosyal ve kültürel ortamdaki birey davranışının özelliklerinin ve nedenlerinin bilimsel bir biçimde incelenmesi” olarak tanımlamaktadır. Bu tanımlar ve daha pek çokları sosyal psikolojinin analiz birimi olarak bireye vurgu yaparken, başka bazı araştırmacılar bireyler arasındaki etkileşime vurgu yapmaktadır.

Örneğin, “sosyal psikoloji insan etkileşimlerini ve bu etkileşimlerin psikolojik temellerini sistematik olarak inceleyen bir disiplindir” (Bilgin, 2000, s. 2). Ama asıl olarak ünlü sosyal psikolog Allport’un yaptığı kapsamlı tanım yaygın kabul görmektedir: (akt. Hogg ve Vaughan, 1995; s. 1)”. Bu kadar çok tanımdan hangisinin “doğru” olduğu sorusu akla gelebilir. Sosyal psikolojinin ne olduğu ile ilgili olarak akılda tutulması gereken en önemli nokta, tek bir doğru tanımın olamayacağıdır. Tanımların çeşitliliği, bir zayıflığa değil tam tersine bu alanda farklı görüşlerin yan yana olduğu bir zenginliğe işaret etmektedir.

Sosyal psikoloji bireyin davranışlarını çalışmaktadır. Davranış sadece yürümek, koşmak ya da atlamak gibi büyük motor faaliyetleri değil, örneğin kaşları kaldırmak ya da gülümsemek gibi daha ince birtakım faaliyetleri de kapsar. Gene de davranışa yüklenen anlamlar bir kuramsal görüşten diğerine değişir.

Sosyal psikologlar sadece davranışla değil, duygularla, düşüncelerle, inançlarla, tutumlarla, niyetlerle vb. ile de ilgilenirler. Bunlar dışarıdan gözlenemeseler de davranıştan çıkarsanabilirler. Bu süreçleri anlamak davranışı anlamak kadar önemli görülmektedir, zira davranışı yönlendirenin bu süreçler olduğu düşünülmektedir (Hogg ve Vaughan, 1995).

Psikolojinin bir alt dalı olarak sosyal psikoloji, bireyin davranışlarını incelemekle birlikte, temel olarak bireyin diğer bir bireyle ya da grupla etkileşiminde sergilediği davranışlara odaklanmaktadır (Brewer ve Crano, 1994). Ancak hemen belirtmek gerekir ki bir davranışın sosyal olması demek, yani bir kişinin diğer bir kişiyle, bir grupla etkileşimde bulunması demek, ikinci kişinin ya da grubun fiziksel olarak varlığını zorunlu kılmaz. Giriş bölümünde verilen bir örnekte, Burcu ayna karşısında yalnız olmasına karşın sosyal bir davranış sergilemektedir. Çünkü başka bir kişiyle olan etkileşimini hayal etmektedir.