Sosyal Bilişte Hangi Şema Ne Zaman Kullanılır?

Diyelim ki iki kişinin bir odada telaşla bir şeyler aradığına tanık oldunuz. Onların ne yaptığına nasıl karar veririsiniz? Bir başka deyişle hangi şemanın bu durum için kullanılacağına nasıl karar verirsiniz? Örneğin eğer bu iki kişinin oda arkadaşı olduklarını, evlerinde fare beslediklerini biliyorsanız ve de farelerin yerde duran kafesi boş ise, kaybolan farelerini aradıklarını düşünebilirsiniz. Aksi halde çevreden sağladığınız bilgiler, hangi şemanın hemen harekete geçirileceğine olanak vermeyecektir. Acaba bu iki kişi kaybettikleri birşeyi mi arıyor? Bunlar hırsız mı? Yoksa onlar, uyuşturucu peşindeki sivil polis memurları mıdır?

Çevre

Hangi şemanın kullanılacağının en açık ve güçlü belirleyicisi, bilginin kendi yapısıdır. Yani, şemalar bilginin doğal ortamıyla ilgilidir. Söylediklerimizi örnekleyelim: Eğer futbol maçı izliyorsanız, sahada nelerin olup bittiğini değerlendirmek için futbol ile, futbolcuyla, amigoyla ilgili şemanızı kullanacaksınız, Çevredeki bilgi hangi şemaların kullanılacağını gösterecektir; dolayısıyla futbol örneğinde siz çelik-çomak ya da tenis maçı şemalarını değil futbol şemanızı kullanacaksınız. Ancak biz sonuç çıkarırken, yani karar verirken çevresel bilgilerin tümünü kullanmayız, Daha çok anlamlı, yapılanmış bilgi kümelerini seçeriz. Örneğin kaleye gönderilen top ve kalecinin kurtarışı, bir oyuncunun çalımlarla top sürüp pas vermesi; sahada sergilenen ikili mücadele ve onun sonucunda yapılan kasti fauller dikkatimizi çeken bilgi kümeleri olabilir. Hangi bilgi kümelerine dikkat edeceğimiz, bizim kendi deneyimlerimiz ve beklentilerimizce belirlenmektedir.

Farklılık

Bilginin yorumlanması için hangi şemanın kullanılacağını etkileyen bir başka faktör çevresel farklılıktır. Başka insanların davranışlarını yorumlamamız, onlarla ilgili hangi bilgilerin çevre tarafından farklı kılındığına bağlıdır. Örneğin içlerinde Ayşe olmasa sadece erkeklerden oluşacak bir grupta, onun cinsiyeti özellikle farklılık olacak ve dolayısıyla kadın şemasına göre yorumlanabilecektir. Halbuki birden çok bayan ve erkekten oluşan bir grupta Ayşe’nin herhangi bir davranışı belki de hiç dikkat çekmeyecektir.

Roller

Birileri hakkındaki bilgileri düzenlemek için ne yapmak gerektiği araştırılırken, rol şemaları, kişisel özelliklerden önce düşünülür. Dışa dönük olmanın (komedyen olma, politik bir lider olma ya da kabadayı olma gibi) birçok yolu vardır, ancak somut bir rolü (bir politikacı olmak gibi) yerine getirmenin yolları göreli olarak birkaç tanedir. Sonuç olarak rol şeması birçok boyutla ilgili olarak sağladığı kapsamlı bilgilerle, bilgi verici, zengin ve anlaşılırdır. Roller kendilerine özgü çeşitli çağrışımlara da neden oldukları için, kişisel özeliklerden daha ayırt edicidirler. Dahası rol şemaları anımsamayı kolaylaştırmaları bakımından da kişisel özelliklerden daha yararlıdırlar.

Öncelik

Bir kişi ya da ortamın analizi için hangi şemanın kullanılacağı, sıkça, o kişi ya da ortamla ilgili olarak edinilen ilk bilgiye bağlı olmaktadır. Diyelim ki birisi size Mustafa’yı “Falanca sendika başkanlığı seçiminde başkan adaydır” diye tanıştırırsa; siz Mustafa’yı ve yapacağı davranışları, iyi bir sendika temsilcisi olup olamayacağı açısından değerlendirme eğilimine gireceksiniz. Dahası kimi tutum ve davranışlarını; kısmen de olsa, onun başkanlığa adaylığını koymuş olması açısından değerlendireceksiniz. Öncelik kısa yolunun önemli olmasının bir nedeni, insanlar düzenlenmiş bir yapıya en başından sahip olduklarında, o yapının bilginin yorumlanmasını ve içselleştirilmesini etkilemesidir.

Sayfalar: 1 2