Sosyal Biliş ve Şemaların Kullanımı

Şema, kimi kavram ya da uyaranlara ilişkin organize edilmiş, biçimlendirilmiş biliş setleridir. Daha basit olarak söylersek; şemalar, herhangi bir şey hakkında, geçmiş yaşantılarımıza bağlı olarak oluşturulan inanç ve beklentilerdir. Bir şemanın, ilgili sınıftaki her elemana uygulanabileceği varsayılır. Örneğin beyaz önlüklü ve boynuna steteskop asmış bir bayanı, doktor sınıfına koyarız: Eğitim düzeyi yüksek, çeşitli hastalıklar ve onların iyileştirilmesi konusunda bilgili, reçete yazma yetkisinin olduğunu kabul ederiz (Morris, 2002). Şemalar, belli kişiler, toplumsal roller, kendimiz ve kimi objelere ilişkin tutumlar olabileceği gibi, gruplara ilişkin “kalıp yargılar” ya da toplumsal olayların algılanmasına ilişkin de olabilir.

Şemaların Düzeni

Şemaların önemli bir özelliği, bir düzene sahip olmalarıdır. Şemaların hem soyut ve genel öğeleri, hem de daha somut ve biri biriyle bağlantılı öğeleri vardır. Örneğin hepimizin kafasında bir “kokteyl parti” şeması vardır. Nedir bu şema? Kokteyller genellikle, mesai bitimine doğru ya da akşamları birilerinin evinde ya da lobi benzeri yerlerde düzenlenir. Kokteyllerde konuklar, ev sahibi ve servis elemanları bulunur; çeşitli yiyecekler ve bolca alkollü ve/veya alkolsüz içecekler bulunur. Bu içecekler ev sahibi ya da servis elemanlarınca ikram edilir. İnsanlar ayakta bir şeyler yiyip içerken birbirleriyle sohbet ederler. Kokteyllerde örneğin dansöz oynatılmaz ya da şarkıcı çıkmaz. Sözün özü, hepimizin kafasında açık-seçik, belli bir düzeni olan bir dereceye kadar soyut bir kokteyl parti resmi vardır.

Ama diyelim ki, bir sanat galerisinin açılışında, davetlilere peynir ve şarabın ikram edildiği bir kokteyl yapılabilir ya da falanca elçilikte, diyelim ki ülkesinin kuruluş nedeniyle düzenlenen bir kokteyl parti; katılanları, sunulan yiyecek ve içecekler bakımından çok daha zengin olabilir. Ancak bu kokteyller, ayrıntıda ne kadar farklı olursa olsun, bizdeki soyut kokteyl şemasına temel elemanları aynı kalacaktır.

Şemaların Avantajları

Şemaların yaşantımızdaki önemi aşağıda ana başlıklarıyla açıklanmıştır (Taylor, Peplau ve Sears, 2000).

Şemalar Bilgiyi Kullanmamıza Yardımcı Olurlar

Şemalar önemlidir; çünkü çok miktardaki bilgiyi hızlı ve ekonomik bir şekilde değerlendirmemize yardımcı olmaktadırlar. . Gerçekten de, bilgilerin işlenmesini değişik şekillerde ve etkili olarak yapmamızı sağlarlar. Eski bilgileri anımsamamızı, yeni bilgileri yorumlamamızı, bunlara dayanarak bir yargıya varmamızı ve hem fikir olup olmadığımızı değerlendirmemizi sağlarlar. Neyin doğru olabileceğini kestirmemize yardımcı olarak, mevcut bilgimizdeki boşlukları doldururlar. Dahası gelecekte olabileceklere ilişkin beklentilerimizi şekillendirerek hazırlıklı olmamızı sağlamaktadırlar.

Şemalar Anımsamamıza Yardımcı Olurlar

Hafızamız, geçmişteki olayların ya da kişilerin şemaları varsa, aklımız daha iyi çalışır. Çünkü sahip olunan şema, beraberinde pek çok ayrıntıyı da getirmektedir. Bir araştırmada (Cohen, 1981; anan: Taylor, Peplau ve Sears, 2000), araştırmaya katılanlara bir karı-kocayı evlerinde görüntüleyen bir video izlettirilir. İzleyenlerin yarısına, kadının bir kütüphaneci, diğer yarısına ise garson olduğu söylenmiştir. Çünkü kadının kimi özellikleri (gözlük takması, salata yemesi, şarap içmesi ve piyano çalması) kütüphaneci şemasına uyuyordu. Öteki özellikleri ise (odada bir bowling topunun olması, bir kitaplığın olmaması, çikolatalı doğum günü pastası yemesi) ise garson şemasına uyuyordu. Daha sonra araştırmaya katılanlardan, izledikleri videonun ayrıntılarını anımsamaları istendi. Kütüphaneci ve garson şemalarıyla tutarlı yukarıdaki ayrıntıların daha iyi anımsandığı görüldü.

Şemayla tutarlı şeyler, şemayla ilgisi olmayan şeylerden daha iyi anımsanmaktadır. Bunun nedeni, şemayla ilişkisi kurulamayan materyali öğrenmenin zorluğu olabilir. Ancak belirtmek gerekir ki, şemayla tutarsız-uyumsuz olan şeylere her zaman daha az anımsanır diye birşey yoktur. Kimi zaman şemayla çelişen bir bilgi, şemayla tutarlı bir bilgiden daha iyi anımsanır.

Sayfalar: 1 2 3