Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
16.04.2014
Ders: Davranış Bilimlerine Giriş      Ünite 9      19 Temmuz 2011 Ara     

Psikolojinin Dalları

Daha önce de belirtildiği gibi, psikolojinin kendi içinde bazı dalları vardır. Bu dallar değişik şekilde sınıflanabilir. Ülkemizdeki durum da dikkate alınarak, aşağıdaki sınıflama şekli örnek verilmiştir. Bu dalların her birinde uzmanlaşma lisansüstü eğitimle sağlanır.

Deneysel Psikoloji

Psikolojinin en eski dallarından biridir. Ayrıca önceki bölümlerden de hatırlayacağınız gibi, psikolojinin bağımsız bir bilim dalı olarak ortaya çıkışı, Wundt’un deneysel çalışmalarıyla olmuştur. Deneysel psikologlar, davranışı anlamak, açıklamak ve kontrol edebilmek için araştırmalarında deneysel yöntemi kullanırlar. Bu tür çalışmalar çoğu kez özel laboratuvarlarda yapılır. İlk deneysel psikoloji çalışmaları daha çok duyu organları ve duyum süreci ile psikomotor davranışlar üzerinde yapılmıştır. Ancak, günümüz deneysel psikologları davranışın her yönünü ve türünü deneysel yöntemle araştırırlar.

Bu tür psikologların ilgi alanı çok geniş olmakla beraber, çalışmaların çoğu davranışın fizyolojik temelleri, duyum, algı, güdü, öğrenme ve bellek gibi konuları kapsar. Bu daldaki psikologlar, anılan konularda davranışa ilişkin temel süreçleri anlamayı, ilkeleri belirlemeyi ve kuramlar oluşturmayı amaçlarlar. Ayrıca bazı psikologlar, çalışmalarını daha çok insan davranışı üzerinde yoğunlaştırırken bazıları da insan ve hayvan davranışlarını karşılaştırmayla ilgilenirler.

Deneysel psikolojiyle ilgili önemli iki alt dal olarak fizyolojik psikoloji ve karşılaştırmalı psikoloji gösterilebilir.
- Fizyolojik Psikoloji: Psikolojinin dalları arasında, ilgi konuları ve inceleme yöntemleri yönünden, biyolojik bilimlere en yakın olanıdır. Bu alt dalda, davranışın biyolojik temellerinin incelenmesi, çeşitli davranışların birbiriyle ilişkili yapı ve süreçlerinin belirlenmesi ve ilgili ilkelerle kuramların ortaya konması amaçlanır. Bunun için, bu alt dalda sürdürülen çalışmaların büyük bir kısmı, sinir sistemi yapıları ile bu sistemin davranışa ilişkin süreçlerinin belirlenmesine yöneliktir.

- Karşılaştırmalı Psikoloji: Bu alt daldaki psikologlar, önce değişik hayvan türlerini kendi içinde ele alarak davranışlarını inceler, sonra da bu türlerin davranışlarını birbiriyle karşılaştırıp benzerlik ve ayrılıklarla bunların nedenlerini bulmaya çalışırlar. Bu psikologlar, en basit canlılardan karmaşıklara doğru gidildikçe davranışlarda görülen evrimsel farklılıkları incelerler. Bunlara göre davranışa ilişkin temel ilkeleri bulmanın ve kuramlar oluşturabilmenin en uygun yolu, bu evrimsel farklılıkları karşılaştırmalı olarak izlemektir. Doğal olarak, bu alt daldaki psikologların çalışmaları, biyolojik bilimlerle özellikle zooloji ile yakından ilişkilidir.

Deneysel psikologların, çoğu kez deneysel yöntemi kullanarak incelediği konular arasında öğrenme, güdü, algılama ve duyum gibi süreçler de vardır. Psikologlar, değişik davranışları öğrenmenin nasıl oluştuğunu, öğrenmeyi etkileyen etmenleri. öğrenmenin nasıl geliştirilebileceğini, öğrencilerin hatırlanmasını ve unutulmasını, insanların değişik faaliyetler için nasıl güdülenebileceklerini ve güdülemenin önemini, insanların değişik uyarıcıları algılayış biçim ve süreçleri ile duyu organları ve duyumun davranışların oluşmasında nasıl rol oynadıkları üzerinde de kuramsal ve uygulamalı çalışmalar yapar, bu yönde ilkeler ve yasalar oluşturmaya çalışırlar.

Sosyal psikoloji toplumsal ortamda bireyi inceler

Sosyal Psikoloji

Psikolojinin en yaygın dallarından biri olan sosyal psikoloji, daha çok 1920′lerdcn sonra gelişmiş bir daldır. Bu daldaki psikologlar, canlının sosyal ortamdaki ya da sosyal uyarıcılar karşısındaki davranışlarını inceleme konusu yaparlar. Daha önceki derslerinizden hatırlayacağınız gibi sosyal ortamda davranışı inceleyen başka bilim dalları da (örneğin sosyoloji) vardır. Sosyal psikolojinin bunlardan temel farkı, inceleme birimi olarak bireyi alması, bireylerin davranışlarının sosyal ortamdan nasıl etkilendiğini ve bireylerin sosyal ortamı nasıl değiştirmeye çalıştığını inceleme konusu yapmasıdır. Aynı konularla sosyologlar da ilgilenebilirler. Ancak, sosyologlar için temel inceleme birimi birey olmaktan çok gruplar ve topluluklardır.

Sosyal psikologlar, sosyo-kültürel kurumlar ile değerlerin, değişik grup, ortam ve üyeliklerinin, teknoloji ve bilim gibi kurumların bireyin davranışlarını, inançlarını, tutumlarını ve kişiliğini nasıl etkileyip şekillendirdiğini inceler. Bu konudaki ilkeleri belirlemeye, kuramları oluşturmaya çalışırlar. Bu çalışmaları yürütürken, doğal olarak psikolojinin diğer dallarıyla olduğu kadar ilgili diğer sosyal bilimlerle de ilişkili bir çalışma içinde bulunurlar.

Günümüz sosyal psikologlarının en çok ilgilendiği konular arasında bireyin sosyalleşmesi; gruplar, grup yapısı ve grup üyelikleri, grup içinde birey; tutumlar, tutumların gelişmesi ve değişmesi, liderlik ve dil-iletişim gibi konular sayılabilir.

Gelişim Psikolojisi

Psikolojinin en eski ve yaygın dallarından biridir. Gelişim psikolojisinde, organizmanın davranışında döllenmeden ölümüne kadar, tüm yaşam boyunca gözlenen biyolojik ve psikolojik değişiklikler incelenir. Bu daldaki psikologlar, gelişimin değişik dönemlerinde ortaya çıkan davranışlar ile çeşitli çevre koşullarının ve kalıtımın davranışları nasıl etkilediğini araştırarak; ilgili ilkeleri belirlemeye ve açıklayıcı kuramları geliştirmeye çalışırlar.

Geleneksel olarak gelişim psikolojisi, çocukluk dönemi davranışlarına olan ilgi ve buna bağlı çalışmalardan kaynaklanmıştır. Bunun iki nedeni vardır. Birincisi ve en önemlisi en hızlı büyüme ve değişmenin çocukluk döneminde gözlenmesidir. İkincisi ise, eskiden gelişme ve değişmenin belirli bir dönemde durduğuna ve bundan sonraki dönemlerde görülen gelişme ve değişmenin önemsiz olduğuna inanılmasıdır. Günümüzde bu görüş değişmiştir.

Gelişme ve değişmenin, şekil değiştirerek de olsa yaşamın her döneminde devam ettiği, araştırma bulgularıyla kanıtlanmıştır. Bunun için çağımız gelişim psikologları yalnız çocukluk dönemini değil, ergenlik, gençlik, yetişkinlik ve yaşlılık dönemlerini de çalışma alanları içine almışlardır. Gelişim psikologları bu çalışmalarını sürdürürken, bir yandan biyolojik bilimlerle, öbür yandan da psikolojinin diğer dallarıyla yakın bir ilişki ve etkileşim içinde bulunurlar.

Uygulamalı Psikoloji

“Uygulamalı Psikoloji” deyimi psikolojiye son elli altmış yıl içinde girmiştir ve çok geniş bir alanı belirlemek için kullanılır. Psikolojinin değişik dallarında yürütülen çalışmalar ilerledikçe davranışa ilişkin bazı bulguların, tekniklerin ve yöntemlerin toplumsal yaşamda karşılaşılan bazı sorunların çözümünde de yararlı olabileceği görülmüştür. Endüstriyel gelişme, bilim ve teknolojideki hızlı değişme, iletişim araçlarının gelişip yaygınlaşması, eğitim faaliyetlerinin önem kazanması ve hızla yaygınlaşması, sağlık hizmet ve olanaklarının gelişip yaygınlaşması gibi değişmeler ile savaşlar, ekonomik ve sosyo-politik krizler toplum yaşamını büyük çapta etkileyen olaylardır. İnsanoğlunun bu değişmelere ve olaylara uyum sağlayabilmesi ve bunlardan en iyi biçimde yararlanabilmesi, davranışlarını gereğince geliştirip değiştirebilmesiyle mümkündür. İşte bilimsel verileri, teknikleri ve yöntemleriyle psikolojiye bu konularda ihtiyaç duyulmuş ve duyulmaktadır. Buna bağlı olarak da söz konusu alanlarda araştırma ve uygulama çalışmalarını yürütecek psikologlar yetiştirilmeye başlanmış; sonuç olarak da psikolojinin değişik uygulama alanları gelişmiştir. Bu alanlardan ülkemiz için de önemli görülen bazıları aşağıda özetlenmiştir.

Freud'un Viyana'daki çalışma ofisi

Klinik Psikolojisi: Psikolojinin en yaygın ve en eski uygulama alanlarından biridir. Bu alt daldaki psikologlar bir yandan, kişiliğin gelişmesi ve bunu etkileyen etmenler (kişilik psikolojisi) ile normalden ayrılıklar gösteren davranışlar ya da davranış bozuklukları (psikopatoloji) üzerinde araştırmalar yaparlar. Öbür yandan da bireyin yukarıda belirtilen değişme ve olaylar karşısında uyumlu bir yaşam sürdürebilmesi için neler yapılabileceğini, değişik davranış bozuklukları olan bireylere nasıl yardım edilebileceğini belirlemeye çalışırlar, gerekli araç, teknik ve yöntemleri geliştirirler, bunları uygularlar.

Bu alt daldaki psikologlar ilgili çalışmalarında, son elli altmış yıl içinde, özellikle teşhis ve tedavilerde başarılı sonuçlar elde etmişlerdir. Bu nedenle, klinik psikolojisi çağdaş sağlık hizmetlerinin ayrılmaz birimlerinden biri durumuna gelmiştir. Ülkemizde de son yirmi otuz yıllık dönemde bu yönde önemli gelişmeler olmuştur.

Klinik psikologlar çalışmalarını sürdürürken, bir yandan tıbbın değişik dalları, özellikle psikiyatriyle, öbür yandan da psikolojinin değişik dallarıyla yakın ilişki ve etkileşim içinde bulunurlar. Burada üzerinde durulacak önemli bir nokta vardır. Bazı kişiler klinik psikologlar ile psikiyatristleri birbirine karıştırırlar. Bunlar, bazı yönlerden benzer hizmetler yürütmelerine karşın, psikiyatrisi tıp kökenli bir eğitimden geçer. Klinik psikolog ise, psikoloji kökenli bir eğitim görür.

Okul ve Eğitim Psikolojisi: Psikolojinin en yaygın uygulama alanlarından biri de eğitim psikolojisidir. Bu alt daldaki psikologlar, genelde, verimli öğrenme ortamlarının araştırılması ve araştırma bulgularının eğitim ortamlarında (çoğunlukla örgün eğitim kurumlarında, okullarda) uygulanması sorunları üzerinde çalışırlar. Bunun için, bir yandan gelişim, öğrenme, ruh sağlığı, başarının ve yeteneklerin ölçülüp değerlendirilmesi gibi konular üzerinde durdurarak, ilgili ilke, teknik ve yöntemleri eğitim ortamlarında uygularlar. Öbür yandan da öğrenme zorluklarının belirlenmesi ve giderilmesi ile özel eğitime ihtiyaç gösteren bireylerin sorunlarıyla ilgilenirler. Bu çalışmalarını sürdürürken, bir yandan eğitim bilimi alt dallarıyla, öbür yandan da psikolojinin diğer dallarıyla yakın ilişki ve etkileşim içinde çalışırlar.

Endüstri ve Örgüt Psikolojisi: Bu alt dal, endüstri ve işletmelerde kişilerin birbirleriyle, işletmeyle, teknoloji ve araç-gereçle (makina, alet vb.) etkileşimleri konularıyla ilgilidir. Her işletme az ya da çok sayıda kişi tarafından işletilir. Ayrıca her işletmenin ürettiği hizmet ya da ürünler başka kişi ya da kurumlarla belirli yollar ve kanallarla iletilir. Endüstri psikologları işletmelerin verimli çalışabilmeleri ve ürünlerini hizmetlerini ilgililere kabul ettirip ulaştırabilmeleri için gerekli ve daha çok insan etmeniyle ilgili olan hususları araştırırlar, ilgili ilkeler belirlemeye çalışırlar, araç-gereçleri geliştirirler, teknik ve yöntemleri uygularlar.

Tipik bir endüstri psikoloğu (bazen personel psikoloğu da denir), işletmeye personel seçme, hizmet öncesi ve hizmet içi eğitim programları düzenleme, personeli en verimli ve mutlu olacakları işlere yerleştirme, iş ortamını verimi arttırıcı ve morali yükseltici biçimde düzenleme, iş ve verim değerlendirmesi yapma, reklam, tanıtma, halkla ilişkiler gibi konular üzerinde çalışır. Bu çalışmalarını sürdürürken, bir yandan psikolojinin özellikle psikometri ve sosyal psikoloji gibi dallarıyla, öbür yandan da işletme ve yönetim bilimleriyle ilişki ve etkileşim içinde bulunurlar.

Danışmanlık Psikolojisi: Her derecedeki eğitim kurumunda öğrencilerin eğitim-öğretime ilişkin ve bireysel sorunlarıyla ilgilenen bu alt dal, bir yandan okul psikolojisiyle, öbür yandan da klinik psikolojisi ile yakından ilişkilidir. Bu alt daldaki psikologlar öğrencilerin sorunlarını belirlemeye çalışırlar, onların kendi kendilerini daha iyi tanımalarında ve bireysel sorunların çözümünde yardımcı olurlar, eğitim ve mesleki konularda öğrencilere danışmanlık ve rehberlik yaparlar. Diğer yandan danışman psikologlar, okul dışı kurum ve ortamlarda da benzeri sorunlar üzerinde çalışıp, ilgili hizmetleri yürütürler.

Psikolojinin yukarıda sayılanlara ek olarak, başka uygulama alanları da vardır. Bunlardan özellikle ülkemizde son yıllarda hizmetine büyük ihtiyaç duyulan Trafik Psikolojisi ile, Siyaset Psikolojisi, Uluslararası ilişkiler Psikolojisi, Mühendislik Psikolojisi, Askerlik Psikolojisi, Din Psikolojisi, Adalet Psikolojisi ve Spor Psikolojisi gibi alt dallar en önemlileridir.

Sıra Sizde

Psikolojinin diğer uygulama alanları nelerdir? Size göre psikoloji bilimi ülkemizde tüm bu alanlarda yeterince kullanılıyor mu? Tartışınız.

Psikometrik Psikoloji

Psikolojinin bu dalı, davranışın ölçülmesi ve değerlendirilmesi, istatistik ve matematiksel teknik ve yöntemlerin psikolojiye uygulanması, davranışın açıklanmasında ve yordanmasında yararlanabilecek matematiksel modellerin geliştirilmesi gibi konularla ilgilenir. Değişik amaçlar için test ve ölçek geliştirme, davranışın açıklanması ve yordanmasında yararlanılabilecek istatistiksel teknik ve modellerin uygulanması ve geliştirilmesi ile araştırma model ve düzenleri oluşturma, bu daldaki psikologların başlıca araştırma ve uygulama konularıdır. Bu daldaki psikologlar, bir yandan psikolojinin diğer dalları ile diğer yandan da matematik, istatistik bazı teknolojik uygulama alanları ve eğitim gibi bilim dallarıyla yakın ilişki ve etkileşim içinde çalışırlar.

Sıra Sizde

Psikolojinin alt dallarını birbirinden ayıran özellik nedir? Açıklayınız.

Bir Cevap Yazın

*