Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
20.04.2014
Ders: İktisada Giriş      Ünite 3      27 Şubat 2010 Ara     

Piyasa Dengesindeki Değişmeler

Amaç 4

Piyasa dengesindeki değişiklikleri açıklayabilmek

Daha önce arz ve talebi kaydıran unsurları açıklamıştık. Şimdi ise, devlet müdahalesinin olmadığı ve serbest bir piyasada arz ve talep kanunları çerçevesinde bir ekonomide arz ve talebi kaydıran unsurların denge üzerindeki etkilerini açıklamaya çalışalım.

Talepteki Kaymalar

Herhangi bir piyasada talebi artıran bir gelişme olduğunda talep eğrisi sağa kayacaktır, dolayısıyla denge miktarı ve fiyat düzeyi de bu gelişmeden etkilenecektir. Durumu daha basitleştirmek için yine CD örneğimizden hareketle, piyasadaki alıcıların gelirlerinde bir artış meydana geldiğini düşünelim. Bilindiği üzere tüketicinin gelirinde meydana gelen bir artış her fiyat düzeyi için talep edilen CD miktarının artmasına neden olacaktır. Bu da talep eğrisinin bir bütün halinde sağa-yukarıya doğru kaymasına yol açacaktır. Gelirdeki artış Şekil 3. 10′daki talep eğrisinin sağa doğru kayması ile gösterilmektedir. Bu kayma hem denge CD fiyatını hem de denge CD miktarını artıracaktır. Başlangıçta denge fiyatı 3 iken gelirdeki artışla birlikte talep eğrisinin sağa doğru kayması sonucu denge fiyatı 3. 5′a yükselmekte, denge miktarı da 135′den 170′e çıkmaktadır. Dolayısıyla denge de e 1 ‘ den e 2 ‘ye kayacaktır.

Piyasa talep eğrisindeki kayma ve dengedeki değişme

Piyasa Talep Eğrisindeki Kayma ve Dengedeki Değişme: Talebi etkileyen unsurların birinde meydana gelecek olan değişme talep eğrisini sağa kaydırırsa (örneğin tüketicilerin gelirindeki artış, ikame mallarının fiyatının yükselmesi, tamamlayıcı mal fiyatlarının düşmesi, tüketicilerin fiyatlarda artma beklentisine sahip olması, tüketicilerin zevk ve tercihlerinin mal lehine değişmesi), denge noktası değişecektir. Pozitif eğimli bir arz eğrisi veri alındığında, yeni denge noktasına göre denge fiyatı yükselirken, denge miktarı da artacaktır.

Sonuçta talebi etkileyen unsurların birinde meydana gelecek olan değişme talep eğrisini sağa kaydırırsa, denge noktası değişecektir. Pozitif eğimli bir arz eğrisi veri alındığında, yeni denge noktasına göre denge fiyatı yükselirken, denge miktarı da artacaktır. Talep eğrisi sola ve aşağıya kaydığında ise denge miktarında azalma meydana gelirken, denge fiyatı düşecektir. Bu açıklamalar talep eğrisini kaydıran tüm unsurlar için geçerlidir.

Arz Eğrisindeki Kaymalar

Daha önce arz eğrisini kaydıran unsurları açıklamıştık. Bu unsurların birinde meydana gelecek olan bir değişme arz eğrisinin kaymasına ve dolayısıyla denge noktasının da değişmesine neden olacaktır. Şekil 3. 11′e baktığımızda arz eğrisinde sağa bir kayma olduğunda dengenin nasıl değişeceği gösterilmektedir. Örneğin piyasada CD üretim maliyetlerinin azaldığını varsayalım. Bu durumda arz eğrisi bütünüyle sağa kayacak ve arz edilen CD miktarı her fiyat düzeyi için artacaktır. Bu durumda denge e 1 ‘den e 2 ‘ye kayarken, denge fiyatı 3 TL’den 2. 5 TL’ye düşecek, denge miktarı ise 135 adetten 170 adete çıkacaktır.

Piyasa arz eğrisindeki kayma ve dengedeki değişme

Piyasa Arz Eğrisindeki Kayma ve Dengedeki Değişme: Arz eğrisini sağa kaydıracak bir gelişme olduğunda (örneğin maliyetlerin düşmesi, teknolojik gelişme, üreticilerin fiyatlarda artış beklentisi içerisine girmesi, üretime uygulanan sübvansiyonların arttırılması gibi), veri bir talep eğrisi durumunda, denge miktarı artacak, buna karşın denge fiyatı düşecektir.

Sonuç olarak arz eğrisini sağa kaydıracak bir gelişme olduğunda, veri bir talep eğrisi durumunda, denge miktarı artacak, buna karşın denge fiyatı düşecektir. Tersi durumda ise, arz eğrisini sola kaydıran bir gelişme olduğunda denge fiyatı artarken, denge miktarı düşecektir.

Arz ve Talep Eğrilerindeki Eş Anlı Kaymalar

Yukarıda arz ve talep eğrilerindeki kaymaların denge üzerindeki etkilerini açıkladık. Acaba her iki eğride eş anlı kayma meydana gelse denge nasıl değişecektir? Bu sorunun cevabını verirken iki ayrı durumla karşı karşıya kalınmaktadır. İlk olarak arz ve talep eğrileri aynı zamanda aynı yönde kayarsa, dengenin nasıl değişeceğini ele alalım. Varsayalım ki, ekonomide üretim maliyetleri düşerken, aynı zamanda da tüketici gelirlerinde bir artış meydana gelsin. Maliyetlerdeki azalma üreticileri daha fazla mal ve hizmet arz etmeye güdülerken, gelirdeki artış ise, tüketicilerin talep ettiği mal ve hizmet miktarını her fiyat düzeyinde artıracaktır. Arz ve talepteki artışların denge miktarını artıracağı kesin olmakla birlikte, denge fiyatının ne olacağı belli değildir. Aşağıdaki grafikte arz eğrisi S 1 ‘den S 2 ‘ye kaydığı durumda talep eğrisi de D 1 ‘den D 2 ‘ye kaymıştır. Böylece denge e 1 ‘den e 2 ‘ye gelmiş, denge fiyat düzeyi değişmezken denge miktarında artış ortaya çıkmıştır. Nitekim arz ve talep eğrileri sağa kaymadan önce 3 TL olan denge fiyatı arz ve talepteki kaymalara karşın yine aynı düzeyde kalmaktadır. Buna karşın denge miktarı 135 adetten 190 adete artmaktadır.

Arz ve talep eğrilerinde eş anlı kaymalar

Arz ve Talep Eğrilerinde Eş Anlı Kaymalar: Arz ve Talepte Aynı Miktarda Artış: Arz ve talep aynı anda ve aynı miktarda artarsa, denge fiyatı değişmezken denge miktarı artmaktadır. Arz S 1 konumundan S 2 konumuna gelirken aynı anda talep eğrisinin de D 1 konumundan D 2 konumuna gelmesi ve artış miktarlarının eşit olması durumunda denge fiyatı 3 lirada kalırken, piyasa denge işlem hacmi 135 adet CD’den 190 adet CD’ye çıkmaktadır.

Arz ve talep eğrilerinde eş zamanlı ve aynı yönde meydana gelecek olan artışlar denge miktarını artırmasına karşın, denge fiyatının ne olacağı konusunda karar vermek zordur Bu kararın verilmesinde en önemli belirleyicilerden birisi arz ve talep eğrilerinin eğimleri ile arz ve talep eğrilerinin kayma düzeyleridir. Eğer talep eğrisindeki kayma fazla olursa, bu taktirde denge fiyatı yükselirken, aynı zamanda denge miktarı da artacaktır. Şekil 3. 13′de talepteki artışın arzdaki artıştan daha fazla olduğu durum gösterilmektedir. Talep eğrisindeki kaymanın, arz eğrisindeki kaymadan daha büyük olduğu bu durum karşısında bir yandan denge noktası e 1 ‘den e 2 ‘ye kayarken, diğer yandan dengedeki değişmeye paralel olarak hem denge fiyatı (3 TL’den 3. 5 TL’ye) hem de denge miktarı (135′den 220′ye) artmaktadır.

Arz ve talep eğrilerinde eş anlı kaymalar

Piyasa Arz ve Talep Eğrilerinde Eş Anlı Kaymalar: Arzdaki Artış Talepteki Artıştan Daha Küçük Olursa: Arz ve talebin her ikisi de artarken talepteki değişme arzdaki değişmeden büyükse denge fiyatı ve denge işlem hacmi artmaktadır. Dikkat edilirse talep eğrisinin yer değiştirme miktarı arz eğrisine göre daha büyüktür.

Eğer arz eğrisindeki sağa kayma talep eğrisindekinden fazla ise, denge fiyatı düşecek, denge miktarı artacaktır. Şekil 3. 14′de talepteki artışın, arzdaki artıştan daha az olduğu durum gösterilmektedir. Talep eğrisindeki kaymanın, arz eğrisindeki kaymadan daha küçük olduğu bu durum karşısında denge noktası e 1 ‘den e 2 ‘ye kayacaktır. Yeni denge noktasında, ilk duruma göre, denge fiyatı (3 TL’den 2. 5 TL’ye) gerilerken, denge miktarı (135′den 220′ye) artmaktadır.

Arz ve talep eğrilerinde eş anlı kaymalar

Piyasa Arz ve Talep Eğrilerinde Eş Anlı Kaymalar: Arzdaki Artış Talepteki Artıştan Daha Büyük Olursa: Arz ve talebin her ikisi de artarken arzdaki değişme talepteki değişmeden büyükse denge fiyatı düşerken denge işlem hacmi artmaktadır. Dikkat edilirse arz eğrisinin yer değiştirme miktarı talep eğrisine göre daha büyüktür.

Sonuç olarak, talep eğrisinde ve arz eğrisinde aynı yönde meydana gelen değişmeler neticesinde, denge fiyatının ne olacağı konusu bir belirsizlik taşımaktadır. Fiyatın belirsizliği arz ve talep eğrilerinin eğimlerine ve her bir eğrinin kayma büyüklüğüne bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.

İkinci olarak, arz ve talep eğrileri eş zamanlı olarak, ancak ters yönde kayarsa, acaba denge nasıl değişecektir? Acaba denge fiyatı ve denge miktarı hangi düzeyde belirlenecektir? Örneğin, CD piyasasında, üretim maliyetleri artarken, tüketicilerin geleceğe ilişkin beklentilerinin iyimser olduğunu varsayalım. Bu durumda CD arz eğrisi sola kayarken, tüketicilerin CD talep eğrisi sağa kayacaktır.

Şekil 3. 15′de görüldüğü gibi, arzın S 1 ‘den S 2 ‘ye kayması ve talebin D 1 ‘den D 2 ‘ye kayması, dengeyi e 1 ‘den e 2 ‘ye kaydırmıştır. Burada arz ve talep fonksiyonları mutlak değer olarak aynı eğime sahip iken, kaymaların büyüklüğü aynı oranda fakat ters yönde olduğu için denge fiyatı 2. 5′dan 3. 5 TL’ye yükselecek, ancak denge miktarında bir değişme olmayacaktır. Burada da eğimler ve kaymaların büyüklüğüne bağlı olarak her halükarda denge fiyatı yükselecektir. Ancak, denge miktarının ne olacağı arz ve talep fonksiyonlarındaki kaymaların büyüklüğüne bağlı olacaktır.

Arz ve talep eğrilerinde ters yönlü kaymalar

Arz ve Talep Eğrilerinde Ters Yönlü Kayma: Arz Azalırken, Talep Artarsa Denge: Arz azalırken talep artarsa ve her iki eğri de aynı miktarda yer değiştiriyorsa, denge işlem hacmi değişmemesine karşın denge fiyatı yükselmektedir. Yeni oluşan denge noktasına (e 2 ) göre işlem hacmi sabit kalırken denge fiyatı yükselmektedir.

Şekil 3. 16′da, yine birbirlerine göre ters yönde kayan arz ve talep eğrilerine yer verilmiştir. Grafikte, arz eğrisindeki sola kaymanın, talepteki sağa kaymadan daha küçük olduğu durum gösterilmektedir. Talepteki kayma, arzdaki kaymaya göre daha az olduğu için, denge e 1 ‘den e 2 ‘ye kaymaktadır. Yeni denge noktası dikkate alındığında, denge miktarı (135′den 150′ye) ve denge fiyatı (2′den 3. 5′a) artmaktadır.

Piyasa arz ve talep eğrilerinde ters yönlü kaymalar

Piyasa Arz ve Talep Eğrilerinde Ters Yönlü Kaymalar: Arz Azalırken, Talep Daha Fazla Artarsa Denge: Arz ve talep ters yönde değişirken (örneğin arz azalırken talebin artması gibi), talepte gözlenen artış arzdaki azalmadan büyükse hem denge fiyatı, hem de denge işlem hacmi artmaktadır.

Şekil 3. 17′de yine birbirlerine göre ters yönde kayan arz ve talep eğrilerine yer verilmiştir. Ancak bu grafikte arzdaki kayma, talepteki kaymadan daha büyüktür. Arz ve talep eğrilerindeki kayma sonucunda denge e 1 ‘den e 2 ‘ye kaymış ve yeni denge noktası dikkate alındığında, denge miktarı (150′den 135′e) azalırken, denge fiyatı (2. 5′dan 4′e) yükselmiştir.

Arz ve talep eğrilerinde ters yönlü kaymalar

Arz ve Talep Eğrilerinde Ters Yönlü Kaymalar: Arz Azalırken, Talep Daha Az Artarsa: Arz ve talep ters yönde değişirken (örneğin arz azalırken talebin artması gibi), arzda gözlenen azalma talepteki artıştan büyükse denge fiyatı artarken, piyasadaki denge işlem hacmi azalmaktadır.

Sıra Sizde 6

Arz ve talep tablosu

Arz ve talep eğrilerindeki ter değiştirmenin nedenlerini ve sonuçlarını gördükten sonra, daha önce Sıra Sizde 2 ve Sıra Sizde 4′de ele aldığımız değişikliklerin, yani hem Ayla Hanımın, hem de Ahmet Beyin gelecek hakkında artık kötümser olmaları durumunda piyasada neler olacağını inceleyebiliriz. Kolaylık sağlamak açısından her iki piyasa katılımcısına ait daha önce verdiğimiz arz ve talep tablolarını yukarıda tekrar veriyoruz. Piyasa katılımcılarının kötümser düşünmeye başlaması halinde Telefon A.Ş. hisse senetlerinin her birine ait denge fiyatının ve buna bağlı olarak denge işlem hacminin ne şekilde değişeceğini aşağıda yer alan grafik üzerinde çizerek belirleyebilir misiniz?

Diyagram

Bir Cevap Yazın

*