Piyasa Dengesi

Bilindiği üzere talep eğrisi tüketicilerin farklı fiyat düzeylerinde satın almaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarlarını göstermektedir. Arz eğrisi ise, farklı fiyat düzeylerinde üreticilerin satmaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarlarını göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında, ekonomide karar verici gruplar birbirinden farklıdır. İşte üretici ve tüketici kararlarının nasıl koordine edileceği sorunu piyasada çözümlenir. Arz ve talebin karşılıklı etkileşimi sonucu piyasa dengesi (denge fiyatı ve miktarı) belirlenir.

Arz ve Talep Tablolarının Bir Araya Getirilmesi

Tablo 3. 2′de talep tablosuna ve Şekil 3. 3′de talep eğrisine; Tablo 3. 4′de arz tablosuna ve Şekil 3. 6′da arz eğrisine yer verilmişti. Bir mala ilişkin bu iki tablo bir araya getirildiğinde her fiyat düzeyine karşılık gelen arz ve talep edilen mal ve hizmet miktarları özetlenmiş olmaktadır. Bu işlemi yaptığımızda Tablo3. 5′deki tablo elde edilecektir.

Kıtlık, Denge ve Artık

Tablo 3. 5′deki tablo 5 sütundan oluşmaktadır. Birinci sütunda değişik fiyat düzeylerine yer verilirken, ikinci sütunda her bir fiyat düzeyine karşılık gelen, arz edilen CD miktarları yer almaktadır. Üçüncü sütunda ise talep edilen CD miktarlarına yer verilmiştir. Dördüncü sütunda ise her bir fiyat düzeyine karşılık gelen arz edilen ve talep edilen CD miktarlarının karşılaştırılması yapılmakta ve aradaki fark belirlenmektedir. Arz edilen ve talep edilen CD miktarları arasındaki farkın belirlendiği dördüncü sütundan hareketle, beşinci sütunda kıtlık, artık ve denge durumları tanımlanmıştır. Bu sütunların her biri Şekil 3. 9′da tek tek gösterilmektedir.

Şekil 3. 9′da yatay eksende CD miktarına, dikey eksende ise CD başına TL cinsinden fiyata yer verilmiştir. CD başına fiyat 1 TL olduğunda arz edilen CD miktarı aylık 40 adetken, talep edilen CD miktarı 245′tir. Arz edilen CD miktarı ile talep edilen CD miktarı arasındaki fark 205′tir. CD piyasasında arz edilen CD miktarı talep edilen CD miktarını karşılayamamaktadır. CD piyasasında kıtlık sorunu vardır. Kıtlık, piyasa denge fiyatının altında bir fiyatta talep edilen miktarın arz edilen miktardan daha büyük olduğu bir durumdur. CD başına fiyat 2 TL’ye yükseldiğinde, arz edilen miktar A noktasına karşı gelen 80 adetken, talep edilen CD miktarı ise B noktasına karşı gelen 190 adettir. A-B arasında kalan 110 adetlik aralık kıtlık durumunu göstermektedir. Kıtlık sonucu CD almak isteyen bazı kişiler bu malı satacak kişileri bulamayacaklardır.

Talep ve Arz Tabloları

Talep eğrisi tüketicilerin bir kısmının birim başına daha yüksek fiyat ödemeye istekli olduğunu göstermektedir. Bu durum fiyat artışını gündeme getirecektir. Böylece fiyat artarken iki etki meydana gelecektir:

- Yüksek fiyatlar tüketimi azaltacaktır. (talep eğrisi üzerinde sola hareket)
- Yüksek fiyatlar üretimi arttıracaktır. (arz eğrisi üzerinde sağa hareket)

Böylece CD fiyatındaki artış, alıcı ve satıcıların bağımsız faaliyetlerine karşın kıtlığı ortadan kaldırıp dengeye yönelecektir. Arz ve talep eğrilerinin kesiştiği 3 TL fiyatına karşı gelen 135 adet CD miktarında arz edilen miktar ve talep edilen miktar birbirine eşittir. Bu noktaya karşı gelen fiyat düzeyi denge fiyatı olarak tanımlanırken, bu noktaya karşı gelen miktara ise denge miktarı denilmektedir. Arz ve talep eğrilerinin kesiştiği bu nokta piyasa dengesi olarak adlandırılmaktadır.

Yine fiyat 4 TL olduğunda arz fazlası veya artık ortaya çıkmaktadır. Artık, cari fiyat düzeyinde arz edilen miktarın talep edilen miktarı aşması durumudur. Artık olduğunda, CD üreticilerinin stokları artacaktır. Bu stokları eritmek için üreticiler fiyatı düşüreceklerdir. Fiyat düşüşü dengeye ulaşıncaya kadar devam edecektir.