Kayıt ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Ders: Aile Ekonomisi      Ünite 11      25 Ocak 2015 Ara     

Paranın Doğuşu Ve Gelişimi

Amaç 2

Paranın ortaya çıkışını ve gelişimini açıklayabilmek

İnsanların mal değiş tokuşunda ne zaman parayı kullanmaya başladıkları kesin olarak bilinmemektedir. Paranın kullanımını en ilkel toplumlara ve çok eski tarihlere kadar götürenler bulunmaktadır. Bu durum gerçek olsa bile bütün toplumların aynı nesneyi para olarak kullanmadıkları açıktır. Tarihin en eski çağlarında, tuz, tütün, çay, deniz hayvanları kabukları gibi nesneler para olarak kullanılmıştır. Daha yakın zamanlarda ise tunç ve demir gibi madenlerden yapılmış paralar kullanılmıştır. Bundan başka altın ve gümüş gibi değerli madenlerden yapılmış paralar da dolaşıma verilmiştir. Altın ve gümüş paraların para tarihinde önemli bir yeri vardır. Son yüzyıldan beri de kâğıt paralar üretilerek tedavüle sunulmuştur. Kâğıt paralar ülkelerin ekonomilerinde giderek daha fazla önem kazanmaktadırlar. Günümüzde kâğıt para en çok kullanılan para türü olmuştur.

Paranın ortaya çıkışı doğrudan doğruya trampanın zorluğundan kaynaklanmıştır. Para trampanın zorluklarını gidermekte ve değişimi kolaylaştırmaktadır. İki malın doğrudan karşılıklı gelmesi ile birbiriyle değiştirilmesi işlemi trampa olarak adlandırılmaktadır. Çok eski çağlarda üretilen mallar karşı karşıya getirilerek değiştirilmiş yani trampa edilmişlerdir. İki malın trampa edilebilmesi için başlıca iki şartın yerine gelmesi gerekmektedir. Bu şartlar şunlardır:

Birinci şart; Elindeki bir malı bir başka mal ile değiştirmek isteyen kişi ile aynı anda ters yönlü trampa yapmak isteyen bir başka kişinin bulunmasıdır. Örneğin elinde bir sepet yumurta olan fakat bir sepet elma sahibi olmak isteyen bir kişi ile elinde bir sepet elma olan fakat bir sepet yumurta sahibi olmak isteyen iki kişinin aynı anda aynı yerde bulunması ve karşı karşıya gelmesi gerekir. Ancak trampanın gerçekleşebilmesi her zaman birinci şartın yerine gelmesi ile olmaz. Bir ikinci şartın daha yerine gelmesi gerekir.

İkinci şart; Değiştirilmek istenen malların değerlerinin birbirlerine aşağı yukarı eşit olmasıdır. Yani değiştirilmek islenen mallar birbirleri ile mukayese edilebilmelidir. Sözgelimi yukarıdaki örnekte elma yumurta örneğinde olduğu gibi. Ancak bazı durumlarda her iki tarafın karşılıklı acil ihtiyaçları olduğu zaman çok ender olarak bu şart aranmayabilir. Trampa belirli bir kurala bağlı değildir. İki kişinin kendi aralarında uzlaşmalarının bir sonucudur. İki kişinin uzlaşması halinde trampa işlemi biter.

Aynı kalitede ve aynı miktarda malın olması halinde bile kişilerin uzlaşamaması durumunda bir ikinci trampa olayı gerçekleşemeyebilir. Genel evrensel bir değeri yoktur. Mübadele edilen bütün malların ilişkiler bütününde ortak bir tek ifadeye örneğin tek bir fiyata ulaşılmasına olanak tanımaz. Öte yandan trampa için gerekli şartlar gerçekleşmeyince trampa tek değil, birçok aşamalar sonunda gerçekleştirilebilir.

Bu durumun önüne geçmek, aşamaları kısaltmak için önce trampa edilmek istenen mal herkes tarafından istenen bir mal ile trampa edilir, ikinci aşamada bu mal asıl sahip olunmak istenen mal ile trampa edilir. Bu durumda araya giren mal herkesin kabul ettiği bir değişim aracı olma özelliğini taşır ve modern paranın başlangıcıdır.

Öte yandan trampada gözlenen bir diğer zorluk da değer kıyaslamalarında ortaya çıkmaktadır. Paranın kullanılmaya başlaması bu zorluğu da ortadan kaldırmıştır. Çünkü trampaya dayanan bir ekonomide değişim oranlarının sayısı çoktur. Aslında trampa için de bir hesap parası lazımdır. Para kullanılmaya başlayınca, malların para cinsinden değerlerinin ifadesi olan fiyatı kullanma imkânı ortaya çıkar. Bu durumda mallar ortak bir değerle yani fiyatlarla ölçülebileceği için, değişimde büyük kolaylık sağlanmış olur.

Buraya kadar yapılan açıklamalar, paranın herkes tarafından kabul edilen bir değişim aracı olduğunu göstermektedir. O halde bir şeyi para yapan, ona para olma özelliğini veren en önemli unsur onu herkesin bir değişim aracı olarak kabul etmesidir.

Buna göre para, kişilere istedikleri malı alabilme olanağını sağlayan, kişinin her türlü borç ve yükümlülüklerden kurtulmasını ve değer koruması imkânını veren bir nesnedir. Bu durum paraya bazı özellikler kazandırır. Sözgelimi para doğrudan doğruya bir tüketim malı değildir. Yani bir tüketim malı gibi doğrudan doğruya ihtiyaçları karşılamaz. Yine para bir üretim malı da değildir. Yani bir üretim malı gibi mal ve hizmetlerin üretiminde bizzat kullanılabilme olanağına sahip değildir. Bu nedenle paranın önemi satın alabildiği mal ve hizmete bağlıdır. Para mal ve hizmetlerin atımında büyük imkân sağlamaktadır. Bu nedenle yapıldığı maddeye bakılmaksızın para talep edilmektedir.

Paranın genel anlamı böyle olmakla birlikte, uzun zaman maddi değeri yüksek olan maddelerden yapılmış paralar tercih edilmiştir. Zamanla bu paralar yerlerini yapıldığı maddeye bağlı olmaksızın değer ifade eden paralara bırakmıştır. Bu durum değişik paraların olduğunu göstermektedir.

Parayı, – Soyut para – Somut para olmak üzere iki ana tipe ayırmak mümkündür. Soyut para hesap birimi, somut para ise ödeme aracı olarak kullanılır. Soyut paranın mutlak olarak gerçek para olması gerekmez. Ancak, günümüzde genellikle bu iki tip para bir tek birimde birleşmiştir.

Tarih boyunca, toplumun genel ihtiyarlarına uygun hemen her türlü maddeden para olarak yararlanılmıştır. Çünkü böylece üretilen bir mal herkesin kullanabileceği bir mala çevrilebilmiş, sonra bu malla asıl ihtiyaç duyulan mal alınabilmiştir. Örneğin eski Yunan ve Roma’da öküz gibi sürü hayvanları, Japonya’da pirinç, Çin’de çay, İzlanda’da balık para olarak görev yapmıştır.

Gelişen teknolojiye paralel olarak para olarak kullanılan maddenin değeri ile para olarak değeri aynı olan yani reel değeri (gerçek değeri) ile nominal değeri (üzerinde yazılı olan değeri) aynı olan paralar tedavüle çıkarılmışlardır. Bu tür paralar genellikle kıymetli madenler olan altın ve gümüşten yapılan paralardır. Günümüzde artık tedavülde bulunmayan bu paralar meta para olarak adlandırılmaktadır. Daha sonraları yapıldığı maddenin piyasa değeri çok az olan buna karşılık satın alma gücü çok yüksek olan yani, nominal değeri reel değerinden çok fazla olan paralar tedavüle çıkmıştır. Bu tür paralara en güzel örnekler günümüzde tüm ekonomilerde en çok kullanılan kâğıt paralardır. Günümüzde hemen tüm ekonomilerde kullanılan ve nominal değerleri üzerinden işlem gören bu paralar işaret para olarak adlandırılmaktadır.

Kâğıt para gibi, günümüzde bozuk para olarak kullanılan madeni ufaklık paralar da işaret paralardır. Çünkü bu paraların yapıldıkları madenlerin maddi değerleri üzerinde yazılı olan değerlerden çok düşüktür. Şu halde günümüzde kâğıt para ve ufaklık para asli para ya da esas para olarak kabul edilmektedir. Bunların yanında bankalarda bulunan bir kısım mevduatta para fonksiyonu gördüğü için para sayılmaktadır. Bu paralara da kaydi para ya da banka parası denmektedir. Kaydi para ile asli para aynı fonksiyonu aynı etkinlikle yerine getirmektedir. Asli ve kaydi paranın dışında ekonomilerde asli paraya çevrilebildiği takdirde ve tahvil yeteneğini koruduğu müddetçe para sayılabilen tedavül vasıtaları da bulunmaktadır. Bu tür tedavül vasıtalarına da tali para ya da para benzeri likitler denmektedir. Bu tür para benzeri likitler para fonksiyonunu asli veya kaydi para kadar mükemmellikte yapmamakla birlikte yine de paraya yakın bir nitelik göstermektedirler. Bir kısım mevduat, hazine bonosu, devlet tahvili, özel tahviller, hisse senetleri, altın vs. bu tür para benzeri likitlerdir.

Sıra Sizde

Paranın öneminin neye bağlı olduğunu kısaca belirtiniz.