Paranın Değişim Aracı Fonksiyonu

Günümüz ekonomilerinde, piyasalarda gerçekleştirilen tüm işlemlerde kullanılan nakit ya da çek biçimindeki para, bir değişim aracıdır. Bir diğer deyişle, satın alınan mal ve hizmetlerin bedelinin ödenmesinde nakit ya da çek biçimindeki para kullanılmaktadır. Değişim aracı olarak paranın kullanılması, mal ve hizmetlerin el değiştirmesi sırasında harcanan zamanı ortadan kaldırması nedeniyle ekonomik etkinliği arttırmaktadır. Bunu görebilmek için, paranın söz konusu olmadığı, mal ve hizmetlerin diğer mal ve hizmetlerle değiştirildiği bir takas ekonomisini ele almamız yeterlidir.

Örneğin; bir felsefe öğretmenini ele alalım ve bu öğretmenin yapabildiği en iyi işin felsefe öğretmek olduğunu kabul edelim. Takasa dayalı bir ekonomik yapıda, felsefe öğretmenimiz karnını doyurmak istediği zaman sevdiği yemekleri pişiren bir lokanta bulmak durumundadır. Ancak, tahmin edebileceğiniz gibi, bu yeterli değildir; zira, öğretmenimizin sevdiği yemekleri pişiren bu lokantacının da aynı zamanda felsefe öğrenmeyi istemesi gerekmektedir. Bu tür bir araştırma yapmak hem son derece güç olacak, hem de çok vakit alacaktır. Hatta, bu örneğimizdeki felsefe öğretmeninin, felsefe öğrenme isteğine sahip bir lokantacı bulamaması ve bu nedenle uzman olduğu mesleği, yani öğretmenliği bırakarak, kendi yemeğini pişirmeyi denemesi de olasılık dahilindedir.

Mal ve hizmetlerin değiştirilebilmesi amacıyla harcanan bu süre, işlem maliyeti olarak adlandırılmaktadır. Takasa dayalı bir ekonomide söz konusu işlem maliyeti oldukça yüksektir. Zira, bu tür bir ekonomide, mal değiş tokuşunun gerçekleşebilmesi için “isteklerin karşılıklı eşleşmesi” gerekmektedir. Bir diğer deyişle, insanların ellerindeki mal ve hizmetleri istedikleri bir mal ya da hizmetle değiştirebilmeleri için karşı tarafın da aynı istek içerisinde olması gerekir.

Şimdi, yukarıda ele aldığımız felsefe öğretmenimizin yaşadığı dünyaya parayı dahil edersek ne olacağını görelim. Felsefe öğretmenimiz, dersini dinlemek için para ödemeye istekli herkese felsefe anlatabilir. Bu sayede istediği lokantaya giderek dilediği yemeği yiyebilir ve kazandığı parayla da yemeklerin bedelini ödeyebilir. Böylece, “isteklerin karşılıklı eşleşmesi” sorunu ortadan kalkar ve öğretmenimiz zamandan büyük bir tasarruf sağlayarak, bu süreyi en iyi yaptığı işe, yani öğretmenliğe ayırabilir.

Yukarıdaki örneğimizin gösterdiği gibi, para, mal ve hizmetlerin takas edilmesi sırasında, harcanan zamanın büyük bir bölümünü ortadan kaldırarak ekonomik etkinliği arttırmaktadır. Öte yandan para, insanların en iyi yaptıkları işte uzmanlaşmalarına olanak sağladığı için de ekonomik etkinliğin sağlanmasına katkıda bulunmaktadır. Bu nedenle, para, bir ekonominin temel yapı taşlarından birisidir. Hatta para, işlem maliyetlerini düşürerek, dolayısıyla işbölümü ve uzmanlaşmaya olanak sağlayarak ekonominin daha pürüzsüz çalışmasını sağlayan bir yağa benzetilebilir. Ortak bir değişim aracına (yani paraya) duyulan gereksinimin çok güçlü olması, ilkel toplumlar hariç, hemen her toplumun kendi parasını yaratmasına neden olmuştur. Bir nesnenin değişim aracı olarak kullanılabilmesi için bazı özelliklere sahip olması gerekir:

- Standart olmalıdır; bu sayede değeri kolayca öğrenilebilir,
- Geniş ölçüde kabul görmelidir; bu sayede takasın getirdiği işlem maliyetleri azaltılabilir,
- Bölünebilir olmalıdır; bu sayede değişimi gerçekleştirmek kolaylaşır,
- Taşıması kolay olmalıdır; bu sayede risk azaltılabilir,
- Çabuk deforme olmamalıdır; bu sayede uzun süre kullanılabilir,
- Kolay taklit edilememelidir; bu sayede söz konusu değişim aracına olan güven arttırılabilir.

Bu özelliklere sahip olan değişim araçlarının neler olduğu incelendiğinde, insanlık tarihi boyunca çok değişik nesnelerin bu amaçla kullanıldığı görülmektedir. Değişim aracı olarak kullanılan nesneler arasında Amerikalı yerlilerin kullandığı boncuklar, yine Amerikalı ilk sömürgeciler tarafından kullanılan tütün ve viski, II.Dünya Savaşı sırasında Alman esir kamplarında kullanılan sigara ilginç örneklerdir.