Para Talebi

Para talebi ekonomik birimlerin ellerinde neden para tutmak istedikleri sorusunun cevabı çerçevesinde incelenebilir. Bu soruyu bireysel olarak kendinize de sorabilirsiniz: Neden cüzdanınızda nakit bulunduruyorsunuz? Cüzdanınızda bulunan nakdin miktarını belirleyen faktörler nelerdir? Bu ve benzeri sorulara vereceğiniz cevaplar para talebini, yani elinizde tutmak istediğiniz para miktarını belirleyen faktörleri ortaya koyacaktır.

Modern bir ekonomide takas söz konusu olmadığı için, ekonomik birimler (yani hane halkları, işletmeler, devlet ve yabancılar) günlük işlemlerini yürütebilmek için paraya ihtiyaç duyarlar. Zira, bir değişim aracı olarak para, işlemlerin gerçekleştirilmesinde ekonomik birimlere önemli bir kolaylık sağlamaktadır. Ekonomik birimlerin mal ve hizmetlere harcamak amacıyla tutmak istedikleri para miktarına, işlem amaçlı para talebi adı verilmektedir.

Satın alma işlemlerinizi gerçekleştirebilmek amacıyla cüzdanınızda para bulundurmanızın nedeni, gelir elde etme dönemi ile harcama yapma dönemlerinin genellikle eşleşmemesidir. Eğer herhangi bir malı satın almak istediğiniz zaman çalıştığınız işyerinden gelir elde etmiş olsaydınız, harcamalarınız ve geliriniz dönemsel olarak eşleşmiş olacağı için elinizde para tutmanız gerekmeyebilirdi. Ancak, bu tür bir eşleşme çok nadir ortaya çıkabileceği için harcamalarınızı gerçekleştirebilmek amacıyla cüzdanınızda veya vadesiz mevduat hesabınızda bir miktar para bulundurmanız gerekmektedir.

Gerçekleştireceğiniz harcamaların değeri ne kadar yüksek ise bu amaçla tutmak istediğiniz para miktarı da o kadar yüksek olacaktır. Ekonominin bütünü açısından düşünüldüğünde, ekonomik faaliyetler ne kadar canlı ise işlem amaçlı para talebi de o derece yüksek olacaktır. Harcamaları belirleyen temel faktör de gelir olduğuna göre, işlem amaçlı para talebi gelirle aynı yönde değişecektir. Yani, gelir arttıkça işlem amaçlı para talebi artacak, gelir azaldıkça da azalacaktır.

Öte yandan işlem amacıyla elinizde tutacağınız para miktarını belirleyen bir diğer faktör, fiyatlardır. Yani fiyatların arttığı bir ortamda aynı miktar mal ve hizmeti satın alabilmek için daha fazla paraya ihtiyacınız olacaktır. Dolayısıyla fiyatlar ve işlem amaçlı para talebi aynı yönde değişecek, yani fiyatlar arttıkça işlem amaçlı para talebi artacak, fiyatlar düştükçe azalacaktır.

Ekonomik birimler acil durumlarda kullanılmak üzere de ellerinde bir miktar para tutarlar. Beklenmeyen harcamaların karşılanması amacıyla elde tutulmak istenen para miktarına ihtiyat amaçlı para talebi adı verilmektedir. Ekonomik birimler beklenmeyen harcamaların ne zaman ortaya çıkacağını, daha doğru bir deyimle gerçekleşen harcamaların planlanan harcamaları ne zaman aşacağını bilemezler. Bu nedenle de ihtiyat amacıyla ellerinde bir miktar para tutmak isterler. Bu amaçla elde tutulacak para miktarını belirleyen faktör ise gelirdir. Gelir arttıkça ihtiyat amacıyla elde tutulmak istenen para miktarı da artar.

Son olarak spekülatif amaçlı para talebinden de söz etmek mümkündür. Spekülatif amaçlı para talebi, diğer finansal varlıkların değeri konusundaki belirsizlik nedeniyle elde tutulmak istenen para miktarıdır. Bu tür bir talebin ortaya çıkma nedeni paranın en likit değer muhafaza aracı olmasıdır. Örneğin, bir hisse senedi satın almak istiyorsanız ve almayı düşündüğünüz hisse senedinin fiyatının birkaç gün içinde düşmesini bekliyorsanız, hisse senedini satın alıncaya kadar parayı cüzdanınızda veya bankadaki vadesiz mevduat hesabınızda tutarsınız. Zira fiyatında düşme beklediğiniz bir finansal varlık yerine elde para tutulması daha az risk taşımaktadır.

Ekonomik birimler ellerindeki satın alma gücünün bir kısmını nakit olarak, bir kısmını da diğer finansal varlıklar şeklinde tutarlar. İşte spekülatif amaçlı para talebi buradan kaynaklanmaktadır. Örneğin, faiz oranlarının önümüzdeki günlerde artacağı şeklinde bir beklentiniz varsa, bugünkü düşük faizden tahvil satın almak rasyonel değildir. Bu nedenle faiz oranlarında beklediğiniz artış gerçekleşinceye kadar elinizde para tutmak daha akılcıdır. Aksine faiz oranlarında bir düşüş beklentiniz varsa, bugünkü yüksek faizden mümkün olduğunca çok tahvil almak rasyonel davranış olacaktır. Bu da elinizde tutmak istediğiniz para miktarında bir azalma anlamına gelir.
Görüldüğü gibi, spekülatif amaçlı para talebi faiz oranıyla ters yönde değişmektedir. Yani, faiz oranının yüksek olduğu bir dönemde elde tutulmak istenen para miktarı düşük olmakta, faiz oranının düşük olduğu bir dönemde ise elde tutulmak istenen para miktarı yüksek olmaktadır.