Kayıt ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Ders: Aile Ekonomisi      Ünite 11      25 Ocak 2015 Ara     

Para Sistemleri

Amaç 3

Tarihsel süreç içerisinde para sistemlerinin gelişimini açıklayabilmek

İlk paranın ne zaman nerede ve nasıl ortaya çıktığın da ilişkin elimizde kesin kanıt bulunmamaktadır. Ancak ilk paralar ile bugünkü paralar arasında nitelik ve fonksiyon bakımlarından büyük farkların bulunduğu bir gerçektir. Paranın tarihsel süreç içerisinde gelişmesinin rasyonel bir yol izlediği genel kabul görmektedir. Buna göre paranın tarihsel süreç içerisinde izlediği aşamalar ve her aşamanın sistemini kısaca şu şekilde sıralamak mümkündür.

Mal Para Sistemi

Tarihte kullanılan ilk paranın mal para olduğu kabul edilmektedir. İlk çağlarda bazı malların para görevi yaptığı bilinmektedir. Bir malın para olarak görev yapabilmesi için bazı koşulları yerine getirmesi gerekir.

Bu koşulları şu şekilde sıralamak mümkündür:
1. Genel talebe yani tüketime cevap verir olması.
2. Dayanıklı olması.
3. Saklanabilir ve bölünebilir olması.

Tarihte para olarak kullanılan kendiliğinden değeri olan mallar çağlara ve ülkelere göre değişmektedir. Zeytinyağı, kumaş, tuz, çivi, kolye, sığır gibi birçok malın çeşitli dönemler ve çeşitli ülkelerde para olarak kullanıldığı tarihi kayıtlardan anlaşılmaktadır.

Sıra Sizde

Bir malın para olarak görev yapabilmesi için yerine getirilmesi gerekli koşullar sıralayınız.

Madeni Para Sistemleri

Madeni para, paranın gelişme süreci içerisinde önemli bir yer tutar. Başlangıçta madeni para belirli bir ağırlıkla tanımlanmıştır. Örneğin 13- yüzyılda İngiltere’de bir peninin ağırlığı 32 buğday tanesi ile tanımlanmıştır. Daha sonra belirli bir ağırlıkta tanımlanan paradan, hesaplanmış madeni paraya geçilmiştir. İlk madeni paralar, ilk çağda mabetlerde basılmıştır. 13. yüzyıldan itibaren ise altın ve gümüş para tedavüle çıkarılmıştır. Madeni para sistemleri çok çeşitlidir. Çok genel bir ifade ile madeni para sistemini şu şekilde tanımlamak mümkündür.

Paranın değerini az çok istikrarlı tutabilmek amacıyla para esasını değerli bir madene herhangi bir yönden bağlayan sistemlere madeni para sistemleri denmektedir. Bu sistemlerde değer ölçüsü olarak kabul edilen esas para birimi belirli bir miktar değerli maden olarak tanımlanmaktadır. Para biriminin tarifinde esas alınan madene göre de para ad alır. Eğer para birimi tek bir madene göre tanımlanırsa tek maden esası (monometalizm), çift madene göre tanımlanırsa çift maden esası (bimetalizm) adı verilir. Tek maden sisteminde para birimi altın olarak belirlenirse altın esası, gümüş olarak tanımlanırsa gümüş esası söz konusu olur.

Altın para esası ile tedavüle çıkarılan paralar:
1. Altın sikke esası,
2. Altın külçe esası,
3. Altın döviz esası olmak üzere değişik şekilde piyasaya sürülebilir.

Sıra Sizde

Madeni para sistemini tanımlayınız.

Kâğıt Para Sistemleri

Kâğıt para iki şekilde olabilir. 1. Konvertibilitesi olan. 2. Konvertibilitesi olmayan.

Konvertibilitesi olan paraya banknot adı verilir. Banknot aslında bir banka tarafından düzenlenip piyasaya sürülmüş olan bir borç senedidir. Ancak bu borç senedinde onu bankaya götüren kişiye üzerinde yazılı miktar yasal paranın ya da külçe altının derhal ödeneceği sözü verilmektedir.

O halde bir paranın banknot olabilmesi için: 1. Bir banka tarafından tedavüle çıkarılması. 2. Tedavüle çıkaran bankaya götürüldüğü zaman madeni karşılığının hemen sağlanması yani altın veya gümüşe çevrilebilmesi gerekir.

Banknotun kıymetli madene çevrilebilme yeteneğine ise konvertibilite adı verilmektedir. Bir banknot konvertibiliteyi yitirince banknot olma özelliğini kaybederek karşılığı olmayan ya da karşılığı olduğu halde tahsil edilemeyen kâğıt para haline gelir. Kâğıt paraların konvertibiliteleri yoktur. Banknotların zorunlu tedavülü ya da doğrudan ilgili kurumca ihraç edilmeleri sureti ile tedavüle girmişlerdir.

Banknotlar ilk kez ortaçağ sarraf ve bezirgânlarınca tedavüle çıkarılmışlardır. Ortaçağda ticari amaçla bir şehirden diğerine seyahat eden kimseler güvenlik nedeniyle yanlarında altın veya gümüş bulundurmak yerine, taşıması kolay kaybolma ve çalınma riski daha az olan havale mektupları ya da alacak senetleri taşımayı tercih etmişlerdir. Belirli bir miktar parayı tahsil etme hakkını veren bu senetler bir süre derhal tahsil edilen ve ancak belirli bir kesimin tanıdığı kıymetli kâğıtlar olarak kullanılmışlardır. Bir süre sonra kendi başlarına piyasada dolaşan ve gittikçe daha geniş bir kitle tarafından kullanılan değişim araçları haline gelmişlerdir. Çünkü bu senetlerin istendiği her zaman paraya çevrilebileceğine herkes güvendiği için, bu senetlerle borç ödenebilmiş ve senedi elinde bulunduran kişi de onu paraya çevirmede aceleci davranmamıştır. Bu durum bu tür senetlere bir nevi paralık vasfı kazandırmıştır. Öte yandan düzenlenen, senetlerin derhal tahsil edilmediği anlaşılınca bazı bankerlerin senet ihracında aşırıya kaçmaları iflaslara neden olmuştur. Bunun üzerine devletler konuya sahip çıkmışlardır. Sonunda sistem terkedilmiştir.

Günümüzde tüm ülkelerde banknotların altına konvertibilitesi yoktur. Tamamen kâğıt para sistemi uygulanmaktadır. Kâğıt paranın altın olarak karşılığı yoktur. Kâğıt paranın altına konvertibilitesi söz konusu değildir. Ancak diğer paralara çevrilebilir.

Sıra Sizde

Konvertibilite ne demektir?