Memurlar Hakkında Disiplin Kovuşturması

Memurlar hakkında disiplin soruşturmasında izlenecek usulü açıklayarak, disiplin cezalarının türlerini belirleyebilmek.

Kavram

Devlet memurunun, çalıştığı kurumun iç düzenini bozmaya yönelik davranışlarına disiplin suçları; disiplin suçlarına uygulanan yaptırımlara ise disiplin cezaları denilmektedir. Yukarıda devlet memurları için öngörülen müspet ödevleri (yükümlülükleri) ve menfi ödevleri (yasakları) gördük. İşte, devlet memurlarının öngörülen bu müspet ya da menfi ödevlere aykırı davranışları, çalıştıkları kurumun iç düzenini bozacak nitelikte olduğundan, disiplin suçları olarak sayılmış ve bu suçlar için disiplin cezaları öngörülmüştür.

Disiplin suçu teşkil edecek davranışların neler olduğu ve bu davranışlara ne gibi disiplin cezalarının uygulanacağı önceden belirlenmiş olmalıdır. 657 sayılı Kanun’un ilk biçiminde disiplin suçu teşkil eden davranışlar ile bunlara uygulanacak disiplin cezaları teker teker belirlenmemiş ve İdareye durumun niteliğine ve ağırlık derecesine göre ceza takdir etme yetkisi tanınmış iken, bu Kanunda daha sonra yapılan değişiklik ile disiplin suçu oluşturan davranışlar ve bu davranışlara uygulanacak disiplin cezaları teker teker belirtilmiştir. Devlet memurlarının, çalıştıkları Kurumun iç düzenini bozan davranışları aynı zamanda ceza kanunları ile de suç sayılmış ve ceza tehdidi altına alınmış olabilir. Ancak daha önce de açıklandığı gibi, disiplin cezaları ile genel cezalar arasında, amaç ve veriliş usulleri bakımından önemli farklar vardır. Bir defa, disiplin cezaları bir idari kuruluşun iç düzenine aykırı davranışlar için uygulanan cezalar olup, idari düzenin sağlanmasına yöneliktir. Buna karşılık, genel cezalar toplum düzenin korunmasına ve sağlanmasına yöneliktir. Öte yandan, disiplin cezaları idari mercilerce ve bir idari işlem ile tertip edilir iken, genel cezalar yargı mercilerince ve bir yargı işlemi ile tertip edilirler.

Devlet memurunun davranışı hem bir disiplin suç ve hem de ceza kanunlarında öngörülmüş bir suç oluşturuyor ise, memur hakkında hem disiplin soruşturması ve hem de ceza kovuşturması yapılır. 657 sayılı Kanun’un 131. maddesine göre, aynı davranıştan dolayı bir memur hakkında ceza kovuşturmasına başlanmış olması, disiplin soruşturmasını geciktiremez. Hatta memurun Ceza Kanunu’na göre mahkûm olması veya olmaması hali, ayrıca disiplin cezası uygulanmasına engel olamaz. Bununla beraber, ceza yargılaması sonunda suçun unsurlarının oluşmaması ya da suçun o kişi tarafından işlenmediğinin saptanması gerekçesi ile beraat kararı verilmiş ise, bu beraat kararının disiplin cezası verilmesine engel olacağı Danıştay içtihatlarında kabul edilmektedir. Ancak gene Danıştay içtihatlarına göre, delil yetersizliği nedeniyle beraat kararı verilmesi halinde, böyle bir beraat kararının disiplin cezası verilmesi konusunda mutlak bir bağlayıcılığı bulunmadığı ve disiplin soruşturmasında toplanan kanıtlara göre disiplin cezası verilebileceği kabul edilmektedir.

Disiplin Cezalarının Türleri

Biraz önce de belirtildiği gibi, 657 sayılı Kanun disiplin suçu oluşturan davranışlar ile bu davranışlara uygulanacak disiplin cezalarını sayarak belirtmiştir. 657 sayılı Kanun; uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve Devlet memurluğundan çıkarma olmak üzere beş tür disiplin cezası öngörmüştür.

Uyarma Cezası

Uyarma, memura görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olmasının yazı ile bildirilmesidir. Uyarma cezasını gerektirecek davranışlara örnek olarak, özürsüz ve izinsiz olarak göreve geç gelmek, erken ayrılmak, görev mahallini terk etmek, kurumca belirlenen tasarruf tedbirlerine uymamak vs. gösterilebilir.

Kınama Cezası

Kınama, memura görevinde ve davranışlarında kusurlu olduğunun yazı ile bildirilmesidir. Kınama cezasını gerektirecek davranışlara örnek olarak, eşlerin, reşit olmayan veya mahcur olan çocukların kazanç getiren sürekli faaliyetlerini belirlenen süre içinde kuruma bildirmemek, görev sırasında amire hal ve hareketi ile saygısız davranmak vs. gösterilebilir.

Aylıktan Kesme Cezası

Aylıktan kesme, memurun brüt aylığından 1/30- 1/8 arasında kesinti yapılmasıdır. Özürsüz olarak bir veya iki gün göreve gelmemek, devlete ait resmi belge, araç, gereç ve benzerlerini özel menfaat sağlamak için kullanmak vs. gibi davranışlar aylıktan kesme cezasının verilmesini gerektirmektedir.

Kademe İlerlemesinin Durdurulması

Kademe ilerlemesinin durdurulması, memurun bulunduğu kademedeki ilerlemesinin 1- 3 yıl durdurulmasıdır. Göreve sarhoş gelmek veya görev yerinde alkollü içki içmek, özürsüz ve izinsiz 3- 9 gün göreve gelmemek, görevi ile ilgili olarak her ne şekilde olursa olsun çıkar sağlamak, gerçeğe aykırı rapor ve belge düzenlemek vs. kademe ilerlemesinin durdurulması cezasının verilmesini gerektiren davranışlar olarak öngörülmüştür.

Devlet Memurluğundan Çıkarma

Devlet memurluğundan çıkarma, bir daha devlet memurluğuna alınmamak üzere memurluktan çıkarmaktır. Özürsüz olarak bir yılda toplam 20 gün göreve gelmemek, amirine ve maiyetindekilere fiili tecavüzde bulunmak, yetki almadan gizli bilgileri açıklamak vs. gibi davranışlar bu disiplin cezasının verilmesini gerektirmektedir.

Disiplin Cezası Verme Yetkisi

Kural, disiplin cezalarının disiplin amirlerince ya da atamaya yetkili amirlerce verileceğidir. Gerçekten, 657 sayılı Kanun’un 126. maddesine göre, uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezaları disiplin amirleri tarafından; kademe ilerlemesinin durdurulması cezası ise kurumdaki disiplin kurulunun kararı alındıktan sonra atamaya yetkili amir tarafından verilir. 657 sayılı Kanun, sadece devlet memurluğundan çıkarma cezası vermede Yüksek Disiplin Kurulunu yetkili kılmıştır. Devlet memurluğundan çıkarma cezası, amirlerin isteği üzerine, memurun bağlı bulunduğu kurumun yüksek disiplin kurulu kararı ile verilir. Görüldüğü üzere, 657 sayılı Kanun disiplin cezalarının verilmesinde kurulların yetkilerini son derece kısıtlamıştır. Bu durumun memur güvencesi açısından sakıncalar taşıdığı kuşkusuzdur.

Uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezası vermeye yetkili disiplin amirlerinin kimler olduğu Kanunda belirtilmemiştir. Disiplin amirleri, kurumun kuruluş ve görev özellikleri dikkate alınarak yönetmeliklerle belirtilir. Bakanlar Kurulu’nca ya da ortak kararname ile atanan memurların sicil amirleri ise ilgili bakandır. Yüksek Disiplin Kurulunun atamaya yetkili amirin önerdiği cezadan başka bir ceza tayinine yetkisi yoktur. Yüksek Disiplin Kurulu, önerilen cezayı kabul ya da reddedebilir. Red halinde, atamaya yetkili amir daha hafif başka bir disiplin cezası verebilir.

Disiplin Soruşturmasında Usul

Disiplin soruşturması için belli usuller öngörülmüştür. Bir defa, hem disiplin soruşturmasına belli bir süre içinde başlaması hem de her halde disiplin cezasını gerektiren fiil ve hallerin işlendiği tarihten itibaren belli bir süre içinde disiplin cezasının verilmesi hükme bağlanmıştır. Şöyle ki; 657 sayılı Kanun’un 127. maddesine göre, uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarının verilmesini gerektiren fiil ve hallerin işlendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren bir ay içinde; devlet memurluğundan çıkarma cezasının verilmesini gerektiren fiil ve hallerin işlendiğinin öğrenilmesinden itibaren ise altı ay içinde disiplin soruşturmasına başlanması ve disiplin cezası verilmesini gerektiren fiil ve hallerin işlendiği tarihten itibaren nihayet iki yıl içinde disiplin cezasının verilmiş olması gerekir. Aksi taktirde, disiplin cezası verme yetkisi zamanaşımına uğrar.

Öte yandan, devlet memuru hakkında disiplin cezası verilmeden önce savunmasının alınması zorunludur. Bu zorunluluk, Anayasa’nın 129. maddesinin 2. fıkrasında açıkça belirtildikten sonra, 657 sayılı Kanunun 130. maddesinde de: “Devlet memuru hakkında savunması alınmadan disiplin cezası verilemez. Soruşturmayı yapanın veya yetkili disiplin kurulunun 7 günden az olmamak üzere verdiği süre içinde veya belirtilen bir tarihte savunmasını yapmayan memur, savunma hakkından vazgeçmiş sayılır” hükmüne yer verilmiştir.

Nihayet, yüksek disiplin kurulları için de bazı usul kuralları konulmuştur. Yüksek disiplin kurulları, kendilerine gelen dosyaların incelenmesinde, gerekli gördükleri takdirde ilgilinin sicil dosyasını ve her nev’i evrakı incelemeye, ilgili kurumlardan bilgi almaya, yeminli tanık ve bilirkişi dinlemeye, keşif yapmaya ya da yaptırmaya yetkili kılındıkları gibi, hakkında devlet memurluğundan çıkarma cezası istenen memur da, sicil dosyası hariç, soruşturma evrakını inceleme, tanık dinletme, disiplin kurulunda sözlü veya yazılı olarak kendisi veya vekili aracılığı ile savunma yapma hakkına sahiptir.

Disiplin Cezalarına Karşı Başvuru Yolları

657 sayılı Kanun, uyarma ve kınama cezaları için itiraz öngörmüştür. Buna göre, uyarma ve kınama cezalarına karşı, bu cezaların ilgiliye tebliğinden itibaren 7 gün içinde, varsa bir üst disiplin amirine, yoksa disiplin kurullarına itiraz yapılabilir. İtiraz mercileri, itiraz dilekçesi ile karar ve eklerinin kendilerine gelmesinden itibaren 30 gün içinde itirazı karara bağlamak zorundadırlar. İtiraz mercileri, verilen cezayı aynen kabul edebilecekleri gibi, cezayı hafifletebilir ya da tamamen kaldırabilirler. Süresi içinde itiraz olunmayan uyarma ve kınama cezaları ile itiraz üzerine verilen kararlar kesin olup, bu ceza ve kararlara karşı idari yargı yoluna başvurulamaz (AY md. 129/3; 657 sayılı Kanun md.136/4). Uyarma ve kınama cezaları dışındaki disiplin cezalarına karşı, süresi içinde görevli ve yetkili idari yargı merciinde iptal davası açılabilir.

Disiplin Cezalarının Uygulanması

Disiplin cezaları, verildikleri tarihten itibaren hüküm uygulanmaya konulurlar. Aylıktan kesme cezası, cezanın veriliş tarihini izleyen aybaşında uygulanır. Verilen disiplin cezaları sıralı sicil amirine, devlet memurluğundan çıkarma cezası ise, ayrıca Devlet Personel Başkanlığı’na bildirilir. Bazı disiplin cezaları ile cezalandırılanlar bazı görevlere atanamazlar. Şöyle ki; kendilerine aylıktan kesme veya kademe ilerlemesini durdurma cezası verilenler, valilik, büyükelçilik, müsteşar, müsteşar yardımcılığı, genel müdürlük, genel müdür yardımcılığı ve daire başkanlığı görevlerine atanamazlar. Uyarma ve kınama cezaları uygulandığından itibaren beş yıl, öteki cezalar uygulandığından itibaren on yıl geçtikten sonra, memur atamaya yetkili amire başvurarak disiplin cezasının sicilden silinmesini isteyebilir. Amir bu süre içinde memurun bütün davranışlarını değerlendirerek disiplin cezasının sicilden çıkarılmasına ya da isteğin reddine karar verir. Kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını sicilden silinmesinde, ayrıca disiplin kurulunun görüşü de alınır.