Medeni Usul Hukukuna Giriş - Özet

Uyuşmazlık ne demektir? Medenî Usul Hukukunun amacı nedir?

Uyuşmazlık, toplumsal gerçeklik yönü dikkate alındığında insanlar arasında oluşan ve ortadan kaldırılması gereği duyulan olumsuz bir etkileşimdir. Uyuşmazlıkla birlikte bunun çözüm ihtiyacı da ortaya çıkar. Bu çerçevede anlaşmazlık, uyuşmazlık ve dava kavramlarının farkı ortaya konulmalıdır. Anlaşmazlık, sulh yolu ile halledilemeyen bir uyuşmazlığı ifade eder.

Uyuşmazlık, bir hakkın varlığı, kapsamı veya sonuçları hakkında meydana gelen anlaşmazlıktır. Dava ise bir uyuşmazlığın halli için devlet yargısına müracaatı ifade eder. Maddî hukuk ile hukukî ilişkilerin düzenlenmesi ve uyuşmazlıkların çıkmasının önlenmesi amaçlanır. Medenî usul hukuku kurallarının amacı ise çıkabilecek uyuşmazlıkların yargısal (kazai) çözümüdür. Yargı kararının temel amacı, uyuşmazlıkları hukuka uygun bir biçimde ve akılcı bir yöntemle çözmektir.

Adil yargılanma hakkına ilişkin hukukî düzenlemeler nelerdir?

Medenî usul hukukuna ve yargılamaya hâkim temel ilkelerin en önemlilerinden biri, adil yargılanma hakkıdır. Türkiye’nin de taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkı, herkesin gerek medenî hak ve yükümlülükleri ile ilgili çekişmeler gerek ceza hukuku alanında kendisine karşı isnat edilen suçlamalar hakkında karar verecek olan kanunî, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından, davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun (adil) ve aleni olarak görülmesini isteme hakkıdır. Adil yargılanma hakkının unsurlarını gerçekleştirmeye yönelik olarak Anayasa’da (m. 9, 36, 138, 139, 141, 142) ve HUMK’da (m. 28, 29, 77, 149) çeşitli hükümler bulunmaktadır.

Kuvvetler ayrılığı ilkesinde yargının yeri neresidir?

Bir devlette, üç temel kuvvet vardır: yasama, yürütme ve yargı. Çağdaş bir demokraside bu üç erk ayrı kurumlarda toplanmıştır. Böylece bunların birbirini denetlemesi ve dengelemesi mümkün olduğu gibi, kişi hak ve hürriyetleri de güvence altına alınmış olur.

Sözü geçen üç erkten yargı erkinin, yasama ve yürütmeyi denetleyebilmesi ve bireylerin hak ve hürriyetlerini güvence altına alabilmesi için, yasama ve yürütme erklerinden bağımsız olması zorunludur. Yargı bağımsızlığı, devlet yönetiminde hangi konum ve güçte olursa olsun hiçbir kurum ve kişinin mahkeme ve hâkimlere emir verememesi, telkinde dahi bulunamaması ve yargıyı etkileyip baskı altına alacak davranışlarda bulunamaması demektir.

Örneğin, yasama ve yürütme organları mahkeme kararlarına kayıtsız şartsız uymak zorundadır. Ayrıca, Anayasaya göre yargı örgütü, yani mahkemelerin görev ve yetkisi kanunla belirlenir. Adli yargı bakımından bu konudaki düzenleme 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanunla yapılmıştır.

Yargılama alanında insan kaynağı kimlerden oluşmaktadır?

Devletin temel yapılanması içinde, özellikle temel işlevlere göre belirlenen alanlarda, insan unsurunun en öne çıktığı işlev, yargı alanıdır. Türk yargı sistemi içerisinde asli insan unsuru olarak hâkimler, savcılar ve avukatlar, Türkiye Cumhuriyetinin temel oluşum felsefesine uygun olarak bütünüyle profesyonellerden oluşmaktadır.

Devlet yargısı içinde iddia, savunma ve yargılama üçgeni içerisinde meslekten olmayan kişilerin yer alması kural olarak söz konusu değildir. Yargının, bir başka deyişle adalet hizmetinin insan unsuru, yalnızca hâkimler, savcılar ve avukatlardan oluşmaz. Yargısal faaliyete ilişkin her türlü dosya tutma, kayıt, tutanak, yazışma, arşiv gibi pek çok hizmetler, başta mahkeme yazı işleri müdürleri olmak üzere yardımcı adalet personeli tarafından yerine getirilmektedir.