Mali Nitelikli Olaylar Nelerdir?

Mali Olaylar Bildiğimiz gibi işletmenin tüm faaliyetlerini meydana getiren olaylardan bazıları işletmenin varlıklarını, kaynaklarını oluşturan unsurlar üzerinde para ile ifade edilebilen değişme yaratır, bazıları da yaratmaz; değişme yaratan olaylar “mali nitelikli olaylar”dır. Muhasebe bu olaylarla ilgilenir. Dolayısıyla bu olayları içeren işlemlere mali nitelikli işlemler ya da muhasebe işlemleri denilmektedir.

Mali nitelikli olaylar irdelendiğinde görülür ki bu olayların etkileri temel muhasebe eşitliğinin ya,
- taraflarından (aktif veya pasifin) birinin unsurları arasında denge içinde artış-azalış şeklinde oluşan değişmeler yaratır; ya da,
- iki tarafın (aktif ve pasif) unsurlarında aynı yönde eşit büyüklükte artış veya azalışa neden olur; veya,
- olayın etkileri bunların bir karışımıdır. Dolayısıyla mali nitelikli olaylar temel muhasebe eşitliğini hiçbir zaman bozmaz. O halde mali nitelikli olayların yarattığı değişmelerin bir diğerini dengeye getiren iki (çift) taraflı etkisi vardır.

Yukarıdaki üç durumu biraz daha açarak ele alalım. İlk olarak mali nitelikli olayın temel eşitliğin taraflarından birinin unsurları arasında değişme yarattığını varsayalım. Örneğin, eşitliğin varlıklar tarafının bir unsuru olan malın maliyet değeri üzerinden peşin olarak satıldığını kabul edelim. Varlıklardan mal’da oluşan bu azalma para’da oluşan eşit büyüklükteki çoğalma ile dengeye gelecek, varlıklar toplamında değişme olmayacağından temel eşitlik bozulmayacaktır. Olay eşitliğin diğer tarafının, kaynakların unsurları arasında da gerçekleşebilir.

İşletmenin borçlu olduğu kimselerden (işletmenin alacaklılarından) biri, işletmenin sermayesini arttırmak gereksinimi duyumu üzerine işletmeye ortak olmak isteyebilir. Bu isteğin kabulü ile işletmeden olan alacağı (işletmenin borcu) sermaye hissesi haline dönüşebilir. O güne kadar işletmeden alacaklı olan kimse bu işlemden sonra işletme sahiplerinden biri haline gelir. Dolayısıyla borçlardaki azalma sermayedeki aynı büyüklükteki bir çoğalma ile dengeyi sağlar. Bilanço, eşitliğinin her iki tarafına ait unsurlar üzerinde aynı zamanda değişme yaratan bazı mali nitelikteki işlemler ya her iki tarafa ait unsurlarda eşit büyüklükte artış ya da eşit büyüklükte azalış yaratır.

Örneğin borçlanarak mal alınması olayında alınan mal kadar toplam varlıklarda artış olurken, aynı tutarda borçlardaki artış ta kaynakları arttırır. Dolayısıyla bilanço eşitliğinin her iki tarafına ait toplamlar eşit büyüklükte değişir, eşitlik bozulmaz. Bir borcun ödenmesi, borçlarda bir azalma anlamındadır. Ancak ödemenin bir varlık unsurunun, örneğin paranın alacaklıya verilmesi sonucu olabileceği gerçeği hatırlanırsa, bu ödeme aynı zamanda varlıklarda aynı büyüklükte bir azalma yaratacaktır. Dolayısıyla bilanço eşitliğinin her iki tarafına ait toplamlar değişir, fakat eşitlik bozulmaz.

Çalışanlara ücret ödenmesi, bir varlık türü olan parada, diğer bir varlık türünde çoğalma, ya da borçlarda bir azalma ile dengeye gelmeyen bir azalma yaratır. Sonuç olarak toplam varlıklarda bir azalma olarak ortaya çıkan bu değişme aynı zamanda işletme sahibi haklarında da eşit bir azalmayı ifade eder ve böylece varlıklar ile kaynaklar arasındaki eşitlik bozulmaz. İşletmenin sahibi olduğu bir binayı kiraya vermesi nedeni ile tahsil edilen kira tutarı gene bir varlık türü olan parada, diğer bir varlık türünde azalma ya da borçlarda bir çoğalma ile dengeye gelmeyen bir çoğalma yaratır. Sonuç olarak toplam varlıklarda bir artış olarak ortaya çıkan bu değişme aynı zamanda işletme sahibi haklarında da eşit bir artışı ifade eder ve varlıklar ile kaynaklar arasındaki eşitlik gene bozulmaz.

Mali nitelikli olayın karma bir şekilde, hem bilanço eşitliğinin bir tarafındaki unsurları, hem de aynı zamanda eşitliğin diğer tarafındaki unsurları etkilediği durumlarda da eşitlik bozulmaz. Örneğin kredi ile karlı bir satış yapıldığını varsayalım. Alacaklarda maldaki azalmadan kar kadar fazla büyüklükte bir artış olacak, bu da toplam varlıklar büyüklüğünü arttıracaktır. Ancak karın işletme sahibinin haklarını arttıracağı hatırlanırsa bu olay aynı zamanda toplam kaynaklar büyüklüğünü arttıracak, eşitlik gene bozulmayacaktır. Söz konusu satışın zararla yapılması halinde ise alacaklarda, maldaki azalmadan zarar kadar az büyüklükte bir artış olacak, bu da toplam varlıklar büyüklüğünü zarar kadar azaltacaktır. Ancak zararın işletme sahibi haklarını azaltacağı hatırlanırsa bu olay aynı zamanda toplam kaynaklar büyüklüğünü azaltacak, eşitlik gene bozulmayacaktır.

Sonuç olarak, işletmenin tanımında yer alan mali nitelikli olayları çift taraflı etkilerini kayda alan muhasebe “çift taraflı kayıt esasına göre yürütülen muhasebe”dir; bilançonun temelini de bu eşitlik oluşturduğu için “bilanço esası muhasebe” diye de adlandırılır. Bugün inceleme konusu olan muhasebe bu kapsamdaki muhasebedir.