Klasik Dönem Osmanlı Ekonomisi
Dünya İmparatorluğunun Sorunları: 16-18. Yüzyıllar Klasik Dönem Osmanlı Ekonomisi
Osmanlı İmparatorluğu, tarihçilerin kullandığı tabir ile bir ‘dünya imparatorluğu’ idi. Dünya imparatorluğu, ekonomisi esas itibariyle kendi kendine yeten ve merkezî idaresi olan sosyal - siyasî yapıdır. Roma, İslâm, Çin ve İran imparatorlukları da birer dünya imparatorluğu idi. Osmanlı İmparatorluğunun bu niteliği 18. yüzyıl sonlarına kadar sürdü.
Önce klasik Osmanlı iktisadî yapısını özet olarak betimleyecek, sonra bu ekonominin en mükemmel biçimini aldığı 16. yüzyıldan itibaren evrimini inceleyeceğiz. Bir topluluğun geçimini sağladığı, kendi içinde tutarlı ve istikrarlı olan üretim ve bölüşüm sistemine ‘üretim tarzı’ denmektedir. Osmanlı İmparatorluğunda (ve diğer dünya imparatorluklarında) hâkim olan kapitalizm-öncesi üretim tarzı ‘vergisel üretim tarzı’ idi. Bu üretim tarzında toprağın mülkiyeti devlete aittir.
Devletin mülkü olan arazilerde üretim yapan köylünün ürününün bir kısmına, yönetici sınıf el koyar. Devletin, ordunun, bilimsel, sanatsal, kültürel faaliyetlerin başlıca maddî kaynağı bu tarımsal vergilerdir. İslâm imparatorluğunda vergisel üretim tarzı, ‘görevliye geçimi için arazi verme’ anlamına gelen ikta kavramında somutlaşmakta idi. Avrupa’da orta çağda merkezî bir devlet olmadığından Avrupa feodalizmi, parçalanmış siyasî iktidar yapısı nedeniyle vergisel üretim tarzının tipik olmayan bir örneği idi.
Osmanlı İmparatorluğunda devletin arazileri (dirlikler) gelirine göre has, zeamet ve tımar denilen kategorilerde sınıflandırılmıştı.
Devlet yönetimde ve orduda görevli kişilerin kullanımına, göreviyle bağlantılı olarak dirlik tahsis etmekte idi. Dirliklerin dışındaki topraklarda da (örneğin vakıf arazilerinde) tarım yapıldığı gibi, göçebe hayvancılık da yapılıyordu. Diğer iktisadî faaliyetler, loncalarda örgütlenmiş zanaatlar ve ticaret idi. Osmanlı Devleti, ticaretin şehirlerin iaşesindeki önemine binaen tâcirlere imtiyazlar vererek, kervansaraylar, bedestenler inşa ederek, yollarda güvenliği sağlayarak ticareti desteklemekte idi. Devlet, gerekli gördüğünde özel servetleri müsadere ederek aynı zamanda tâcir veya memur elinde özel servet ve sermaye birikimini de kontrol altında tutmakta idi. Ekonominin temel örgüsü, sermaye biriktirmek değil, toplumun ihtiyaçlarını karşılamak için üretmek ve devleti (ve devletin etrafında örgütlenmiş uygarlığı) ayakta tutan vergileri sağlamak üzerine kurulmuştu.
16.-18. yüzyıllarda Osmanlı devletinin dış ticaret siyasetinde öncelik sarayın, ordunun, şehirlerdeki nüfusun ve loncaların ihtiyaçlarını karşılamaktı. Devlet ithalâtı destekliyor, ihracatı da ülkede mal darlığı oluşmaması için denetliyordu. Bu siyaset, Avrupa ülkelerinde uygulamaya başlanmış olan, dış ticaret fazlası yaratmayı hedefleyen merkantilist politikalar ile tezat teşkil diyordu. Bu anlayışla Osmanlı devleti, 15. ve 16. yüzyıllarda hem transit ticaretten sağladığı vergi gelirlerini artırmak, hem de siyasî ilişkileri geliştirmek amacıyla bazı Avrupa devletlerinin tâcirlerine Osmanlı ülkesinde ticaret yapma, yolculuk yapma hakkı gibi imtiyazlar (kapitülâsyonlar) vermekte sakınca görmedi.
Avrupa’nın Artan Etkisi
16. yüzyılda Osmanlı Devleti bazı yeni sorunlar ile karşılaştı. Bunlardan birincisi Avrupa ülkelerinde askerî teknolojinin gelişmesi, askerî güç dengesinin değişmesi ve Osmanlı Devleti’nin Batı’ya doğru genişlemesinin durması idi. Askerî dengenin bozulması devlete savaşların maliyetini artırıp getirilerini (ganimet, tazminat ve haraçları) azaltarak bütçe sıkıntılarına yol açtı. Askerî teknolojideki en önemli yenilik, ateşli silâhlar idi. Ateşli silâh kullanımı, ok, kılıç vs. kullanan tımarlı sipahiye ihtiyacı azaltıp, sürekli talim yapan ve tımardan geçinmeyip merkezî devletten maaş alan düzenli orduya ihtiyacı artırdı. Yeniçeri ocağı büyüdü ve ordunun masrafı arttı.
Sayfalar: 1 2
Loading ...
Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış.
Yorum yapın