Kişilik Nedir?

Kişilik, psikolojide kapsamı en geniş olan kavramlardan biridir. Kişilik kavramı bireylerin, inançlarının, tutumlarının, değerlerinin, güdülerinin, mizaçsal özelliklerinin, davranış örüntülerinin bir bileşimini kapsamaktadır. Bu nedenle kişiliğin tüm psikologların üzerinde anlaştıkları tek bir tanımı bulunmamaktadır. Gordon W. Alport kişilikle ilgili 48 ayrı tanımın olduğunu ortaya koymuştur. Getzel ise yapılan bu farklı tanımları 3 kategoride toplamıştır. Bunlar kişiliğe ilişkin davranışsal tanımlar, psikanalitik tanımlar ve sosyal tanımlardır.

Görüldüğü gibi psikologlar “kişiliği” farklı yollardan tanımlamaktadırlar. Bununla birlikte kişilik tanımları incelendiğinde, psikologların birleştikleri bazı temaların bulunduğu görülmektedir. Bu tanımlarda, genellikle bireyleri diğer bireylerden ayırt eden duygu, düşünce ve davranış örüntülerinin olduğu belirtilmektedir.

“Betül, arkadaşlarıyla birlikte olmaktan hoşlanan, sürekli dersleri takip eden ve notlar tutan, sosyal etkinliklere katılan ve sorumluluk alan başarılı bir öğrencidir. ” dediğimizde, onu diğer öğrencilerden ayırt eden özelliklerini belirtmekteyiz.

Kişilik tanımlarında ortak olan diğer bir tema ise; insanların tutarlı, uzun süre devam eden yani oldukça kararlılık gösteren özelliklere sahip olduğudur.

Ayşe oldukça tutumlu bir kızdır. İhtiyacı olmayan hiç bir şeyi almamakta ve parasını dikkatli harcamaktadır. Sınırlı geliri olan bir ailenin kızı olan Ayşe, oldukça varlıklı bir ailenin oğlu ile evlendikten sonra da bu tutumluluk özelliğini devam ettirmesi, onun bu özelliğinin kararlılık gösterdiğini ifade etmektedir.

Kişilik tanımlarında; ayrıca, bireylerin sahip oldukları duygu, düşünce ve davranışların, bireylerin yaşamda karşılaştıkları olay ve durumlara uyum sağlamalarını etkilediği yaygınlıkla vurgulanmaktadır.

Fatma Hanım hiçbir geliri ve fazla yakın akrabası olmayan bir ev hanımıdır. Yaşamda yalnız olduğunu hisseden, tek başına kalmaktan korkan, ürkek, çekingen bir kadındır. Kocasıysa sürekli içki içen ve onu döven bir adamdır. Fatma Hanım bu olumsuzluklara rağmen evliliğini bitirememektedir. Bu durum, onun duygu, düşünce ve davranışlarının, bu evliliğe uyum sağlamasını etkilediğini göstermektedir.

Kişilik kavramının günlük dilde kullanımıysa oldukça çeşitlilik göstermektedir. Örneğin; “Ali çok yakışıklı değildir ama oldukça mükemmel bir kişiliğe sahiptir. “, “Ayşe’nin çok çekingen bir kişiliği vardır. “, “Can çok çabuk sinirlenen, birden patlayan bir kişilik sergiler. “, “Deniz’in sorumluluk sahibi bir kişiliği vardır. ” Günlük dildeki kişiliğin kullanımına ilişkin bu ifadeler; kişiliğin mizaç ve karakter ile eş anlamlı olarak kullanıldığını göstermektedir. Hâlbuki karakter ve mizaç kişiliğin içinde olan daha dar kapsamlı kavramlardır.

Karakter; bireyin doğuştan itibaren sosyal yaşantılar sonucunda elde ettiği değerler sistemine uygun olarak gösterdiği davranışların, toplumun değerler sistemine göre değerlendirilmesi anlamını taşımaktadır. Bir başkasının yaptığı değerlendirme sonucunda toplumun değerler sistemine uygun davranışlar gösterenler “karakterli” ya da “iyi karakterli” göstermeyenlerse “karaktersiz” ya da “kötü karakterli” olarak nitelendirilmektedir.

Yardımsever, paylaşımcı, dürüst, sorumluluk sahibi olma “olumlu karakter özellikleri” iken; bencil, ikiyüzlü, sorumsuz, ipiyle kuyuya inilmez, suya götürür susuz getirir ise “olumsuz karakter” özellikleridir.

Mizaç da, karakter gibi kişiliğin önemli bir parçasıdır. Mizaç, kişiliğin duygusal yönünü ve duygulanım tarzını ifade etmektedir. Bazı kişilerin duyguları, çabuk uyanmakla birlikte kısa süreli ve yüzeysel olmaktadır. Bazılarındaysa duygular, yavaş uyanmakla birlikte uzun süreli ve derindir. Kısaca, mizaç bireylerin kendilerine özgü olarak gösterdikleri duygusal tepkilerin nitelik ve niceliğini göstermektedir.

“Murat’ın yüzü hemen kızarır. “, “Veli oldukça hareketsiz ve isteksizdir. “, “Ayşe’yi öfkelendirmek oldukça zordur, ama öfkelenince de her şeyi kırıp, yıkar. “, “Nazan çabuk öfkelenir, birden patlar. ” dediğimizde mizaçsal özelliklerden bahsetmekteyiz.

Karakter ve mizaç, kişiliğin önemli temel yapılarını oluşturmakla birlikte, kişiliğin bütününü oluşturmamaktadırlar. Bunların yanı sıra, sahip olunan bedensel nitelikler, içsalgı bezlerinin işleyişi, zekâ ve özel yetenekler, güdüler, benlik, savunma mekanizmaları ve yaşam felsefesi de kişiliği oluşturan yapılardır. Kişiliğin bu kadar geniş bir kapsamının olması, tüm psikologların tek bir tanımda uzlaşmalarını oldukça güçleştirmektedir. Bununla birlikte “kişilik, bireyleri, diğer bireylerden ayırt eden, bireyin kendisine özgü olan, oldukça kararlılık gösteren ve bireyin uyum tarzını içeren duygu, düşünce ve davranış örüntüleri” olarak tanımlanabilir. Diğer bir deyişle kişilik insanları farklılaştıran özelliklerin toplamını ve farklı ortam ve zamanlarda sergilenen davranışlardaki kararlılığı ifade etmektedir. Dolayısıyla herkesin kişiliği yaşam boyunca kendine özgü bir gelişim gösterir. Çünkü bireylerin sahip oldukları kalıtımsal özellikler ve içinde yetiştikleri çevresel koşullar, birbirinden farklılık göstermektedir.

Murat Bey bir şirketin yöneticisidir. İş toplantılarında oldukça katı, hata kabul etmeyen davranışlar sergilemekte, astlarının görüşlerine kayıtsız kalmaktadır. Akşamları evdeyse eşine ve çocuklarına karşı sevecen, sıcak, anlayışlı ve hoşgörülüdür. Arkadaşları ile birlikte olduğundaysa saygılı, mesafeli, kelimelerini özenle seçen birisidir. Murat Bey’in farklı ortamlarda, farklı kişilere karşı gösterdiği, farklı ilişki kurma biçimi, yani “tutarsızlığı” onun bir kişilik özelliği sayılabilir mi?