Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
23.10.2014
Ders: İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku      Ünite 3      26 Nisan 2010 Ara     

İş Sözleşmesinde Tarafların Borçları

İş sözleşmesinde tarafların borçları, işçinin borçları ve işverenin borçları olmak üzere Şekil 3. 3′de de gösterildiği gibi iki grupta ele alınacaktır.

İşçinin Borçları

İşçinin, iş sözleşmesinden doğan borçları çalışma borcu, sadakat borcu ve disiplin borcudur.

Çalışma Borcu

İşçinin iş sözleşmesinden doğan temel borcu çalışma, yani iş sözleşmesinin konusu olan işi yapma borcudur. İşçi bu borcu yerine getirirken bizzat kendisi çalışmalı, özenle çalışmalı ve çalışırken de işverenin emir ve talimatlarına uygun hareket etmelidir.

Bizzat Çalışma Borcu

İşçi iş sözleşmesinin konusu olan işi bizzat kendisi çalışarak yapmak zorundadır. Çünkü bu iş için işe alınırken yetenekleri, tecrübesi, eğitimi ve hali-tavrı dikkate alınarak tercih edilmiştir. Bu bakımdan yapılacak işi başkasına yaptıramaz. Ayrıca yanına yardımcı da alamaz. İşçinin ölümü halinde kanuni mirasçıları da işçinin yerine geçerek onun işini yapamazlar.

Özenle Çalışma Borcu

İşçi iş sözleşmesinin konusu olan işi yaparken özenle yani ihtimamla çalışmalıdır. İşçi işini yaparken iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya işyeri iç yönetmeliklerinde belirtilen hususlara uymak zorundadır. Zaten dikkatsiz, özensiz, ihmalkar ve hele kasıtlı davranışlarla işverene veya işyerine zarar verilirse bu durum işçinin işten çıkartılmasına yol açabilir. İşçiden beklenecek özen, o işi yapan ortalama bir işçiden beklenebilecek dikkat ve özendir. Baştan savma çalışan, temel mesleki kurallara uymayan, malzemeleri gereksiz yere fazla kullanarak ziyan eden, kullandığı araç-gereç ve teçhizatın bakımını ve temizliğini zamanında ve yeterince yapmayan bir işçi, işini özenle yapmıyor demektir.

İşverene Bağımlı Şekilde Çalışma Borcu

İş sözleşmelerinin en önemli özelliklerinden biri çalışma esnasında işçinin işverene bağımlılığıdır. İşin başlangıcından itibaren çalışma süresince her aşamada işçi yaptığı işle ilgili olarak işverenin emir ve talimatlarına uymak zorundadır. İşi yaparken, kendi bildiği, kendi istediği ve kendince uygun bulduğu şekilde değil, işverenin istediği şekilde yapmak zorundadır. İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılmasında işçi her istediği malzemeyi, araç ve gereci kullanamaz. İşverenin uygun gördüğü ve temin ettiği araç-gereç ve malzemelerle çalışmak zorundadır.

Sadakat Borcu

Sadakat borcu, işçinin işverene karşı bazı olumlu davranışlarda bulunmasını gerektirebileceği gibi bazı olumsuz davranışlardan kaçınmasını da gerektirebilir. MK’nun 2. maddesi gereğince işçi işverenin menfaatlerini korumak ve zarar verici hareketlerden kaçınmak zorundadır. Örneğin işçi, çalışma düzeninin aksamaması için makinelerde, araç ve gereçte gördüğü arıza ve eksiklikleri, karşılaştığı hırsızlık – yolsuzluk gibi olumsuzlukları işveren veya işveren vekillerine bildirmelidir. İşverenin güvenini kötüye kullanmak, hırsızlık yapmak, diğer işçileri işverene karşı haksız yere kışkırtmak, müşterileri başka yerlere yönlendirmek gibi olumsuz davranışlardan da işçi özenle kaçınmalıdır. Sadakat borcu işçinin işverene karşı rekabete girmemesini de gerektirir. Ayrıca sadakat borcu nedeniyle işçi işverenin mesleki sırlarını da korumalıdır.

Disiplin Borcu

Bir işyerinde başarılı ve verimli çalışma yapılabilmesi işyerindeki disipline bağlıdır. İşçi işyerinin kurallarına uymak zorundadır. İşe zamanında gelip-gitmek, emir ve talimatlara uymak, işyerinde içki ve sigara yahut uyuşturucu kullanmamak, arkadaşlarıyla ve amirleriyle uyum içinde çalışmak hemen hemen bütün işyerlerinde geçerli olan hususlardır. Bunların dışında her işyerinin özel koşullarına göre gereken disiplin kuralları olabilir. Bunlar toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi veya işyeri iç yönetmeliği hükümleriyle belirlenir. Özellikle işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili kurallar disiplin açısından çok büyük önem taşır. İşçi bu kurallara mutlaka uymalıdır.

Sıra Sizde 5

İşçinin iş sözleşmesinden doğan borçları nelerdir?

İşverenin Borçları

İşverenin başlıca borçları ise, ücret ödeme borcu, iş sağlığı ve iş güvenliği tedbirlerini alma borcu, işe uygun işçi çalıştırma borcu, iş nedeniyle zarar gören ve işçiye ait olan alet, taşıt ve hayvanları tazmin etme borcu, eşit davranma borcu ve işçinin buluşlarından ötürü işçiye ödeme yapma borcudur. Bunların dışında bir kısım borçları daha bulunmaktadır. Bunlar, çalışma belgesi verme borcu, işçi özlük dosyası tutma borcu ve 4447 sayılı Kanun gereği işten ayrılma bildirgesi verme borcudur.

Ücret Ödeme Borcu

İşverenin iş sözleşmesinden doğan en önemli borcu ücret ödeme borcudur. Çünkü ücret geliri çoğu kez işçinin tek gelir unsurudur. İşçinin korunması ilkesi gereğince de Türk iş hukukunda ücret çeşitli şekillerde korunmaktadır. Bunların neler olduğu ücrete ilişkin ünitede ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Ücret, işçi için gelir unsuru, işveren için ise gider unsuru olduğundan her zaman işçi-işveren uyuşmazlıklarının ana nedenlerinden biri olmuştur. Ücret her şeyden önce üretim faktörlerinden belki de en önemlisi olan emeğin, yani işgücünün kullanılmasının bedelidir. İK’nın 32. maddesinde “genel anlamda ücret, bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır” şeklinde tanımlanmıştır.

Asıl ücret veya kök ücret olarak da tanımlanabilen genel anlamda ücret mutlaka bir iş karşılığında ve nakit olarak ödenmelidir. Ücreti işveren veya işveren vekili ödeyebileceği gibi üçüncü şahıslar da ödeyebilir. Lokantalarda servis karşılığı, müşterilerin ödedikleri paralar buna örnektir. Ücretin kural olarak Türk parası ile ve en geç ayda bir ödenmesi gerekir. Ücret yabancı para olarak kararlaştırılmış ise ödeme günündeki rayice göre Türk parası ile ödenebilir. Ücret ödemeleri kural olarak işyerinde işçilerin kolayca ulaşabilecekleri bir yerde yapılmalıdır. Uygulamada işyerinin merkezi bir yerinde veya eklentilerinde yapılmaktadır. Özel olarak açılan bir banka hesabına da ödeme yapılabilir. Yaygınlaşmakta olan yeni bir uygulama da banka kartları vasıtasıyla ödeme yapılmasıdır.

Dikkat

Ücretle ilgili ayrıntılı bilgiler kitabınızın “İş İlişkisinin Ücret Yönünden Düzenlenmesi adlı” 4. ünitesinde, daha ayrıntılı olarak verilecektir.

İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tedbirlerini Alma Borcu

Sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı oluşturmak işverenin en önemli borçlarındandır. İK’nın 77. maddesine göre işverenler işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak, işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.

Bir büronun, bir maden işletmesinin, bir otomobil fabrikasının, bir demir-çelik fabrikasının özellikleri düşünüldüğünde her işyerinin kendi özelliğine göre çok farklı tedbirlerin alınması gerektiği açıktır. Bu durumda işverenler öncelikle kendilerine ait işyerlerindeki sağlık ve iş güvenliği koşullarının neler olması gerektiğini araştıracaklardır. İkinci aşamada tespit ettikleri risk faktörlerinden kurtulmak için gerekli araç – gereç ve organizasyonu sağlayacaklardır. Üçüncü olarak işçilerine eğitim vererek işçi sağlığı ve iş güvenliği konusundaki işyeri kurallarını öğretecek ve benimsetmeye çalışacaklardır. Dördüncü ve son aşamada ise kurallara uyulmasını sağlamak amacıyla denetim yapacak ve gerekirse kurallara uymayanları işten çıkartacaklardır.

İşverenler işyerinde meydana gelen iş kazasını ve tespit edilecek meslek hastalığını en geç iki işgünü içinde yazı ile ilgili bölge müdürlüğüne bildireceklerdir.

Dikkat

İşçi sağlığı ve iş güvenliği tedbirlerini alma borcuna ilişkin konular İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği dersi kapsamında ayrıca ele alınarak işlenilmektedir.

İşe Uygun İşçi Çalıştırma Borcu

İşveren bir işin yapılması için görev dağılımında bu işe uygun işçileri seçmeli, işçilerin bu işe alışkın, yatkın olup olmadıklarına dikkat etmelidir. Bu konuda hatırlanacağı gibi zaten bazı kanuni sınırlamalar da vardır. Ağır ve tehlikeli işlerde kadın ve çocuk işçi çalıştırılamaz. 14-18 yaş grubundaki çocukların işe alınırken ve altı ayda bir doktor kontrolünden geçirilmesi gerekir. Kanuni sınırlamalar olmasa bile işverenler yaş, cinsiyet, kıdem, eğitim, mesleki, fiziksel ve ruhsal sağlık gibi faktörleri her zaman dikkate almalıdırlar. Ülkemizde pek dikkate alınmayan veya çok az alınan ancak çok önemli bir konu, işçilerin işe alınırken psikolojik testlerden geçirilmesi gereğidir.

İş Nedeniyle Zarar Gören İşçiye Ait Alet, Taşıt ve Hayvanları Tazmin Borcu

Normal şartlar altında iş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması için gerekli olan araç-gereç, malzeme, taşıt ve hayvanlar işveren tarafından sağlanır. Ancak bazı istisnai hallerde işçi kendi aletleriyle, araç-gereçleriyle çalışabilir. Örneğin, işverene ait küçük bir tarlayı sürmek için işçilerden birinin kendi koşum hayvanlarıyla gelerek çalışmasında durum böyledir. Bu durumda işveren, işçinin iş nedeniyle bozulan, zarar gören aletlerini veya sakatlanan hayvanlarını tazmin etmek zorundadır. Ancak ortaya çıkan zarar işçinin tamamen kendi hatası, ihmali veya kusurundan dolayı meydana gelmişse, işveren zararı tazmin etmek zorunda değildir.

Eşit Davranma Borcu

İşyerinde çalışma barışının ve huzurunun sağlanması açısından işverenin işçilere eşit davranması çok önemli ve gereklidir. Burada kastedilen aynı durumdaki işçiler arasında farklılık yaratılmamasıdır. Kuşkusuz aynı işyerinde farklı işler yapan ve farklı sorumluluklar taşıyan işçiler arasında çalışma koşulları bakımından ücret de dahil birtakım farklılıklar elbette olacaktır.

İşveren esaslı sebepler olmadıkça tam süreli çalışan işçilerle kısmi süreli çalışan işçiler, belirli süreli çalışan işçilerle belirsiz süreli çalışan işçiler arasında ayrım yapamaz. Biyolojik nedenler ve işin niteliğine ilişkin nedenler zorunlu kılmadıkça cinsiyet ve gebelik gibi nedenlerle iş sözleşmesinin yapılması, çalışma koşullarının belirlenmesi, uygulanması ve sona ermesi açısından işçilere farklı davranılamaz. Aynı veya eşit değerde işe sadece cinsiyet farklılığı nedeniyle daha düşük ve daha yüksek ücret ödenemez. Sendikalar Kanunu’nun 31. maddesine göre, işveren sendikalı-sendikasız işçi ayrımı yapamaz. Aksi takdirde işçi ücretinin bir yıllık tutarından az olmayacak bir tazminat ödemek zorunda kalır.

İşveren sendikal nedenler dışında, İK’nın 5. maddesinin hükümlerine aykırı olarak işçilere eşit davranmazsa, işçiler 4 aya kadar ücretleri tutarındaki uygun bir tazminattan başka, yoksun bırakıldıkları haklarını da talep edebilirler (m. 5).

İşçinin Buluşlarından Ötürü Ödeme Yapma Borcu

İşyerlerinin bazı bölümlerinde teknik işler ve araştırmalar yapılabilir. İşte böyle bir ortamda çalışan işçiler bazen yeni bir buluş gerçekleştirebilirler. Bu buluş, üretimi hızlandıran, malzeme tasarrufu sağlayan, ürün maliyetini düşüren, ürün kalitesini arttıran, yan ürünlerin daha iyi değerlendirilmesini sağlayan bir buluş olabilir. Bu türden ekonomik değeri olan, işverene önemli avantajlar sağlayan bir buluş gerçekleştiren işçilere, işveren buluşun ekonomik ve ticari önem ve değerine uygun bir ödeme yapmakla yükümlüdür (BK. m. 336).

Sıra Sizde 6

İşverenin iş sözleşmesinden doğan borçları nelerdir?

“İş Sözleşmesinde Tarafların Borçları” için 2 cevap

  1. [...] Tanımı, Unsurları ve Türleri Geçici İş İlişkisi İş Sözleşmesinin Kurulması İş Sözleşmesinde Tarafların Borçları Özet Test Soruları Yaşamın İçinden Okuma Parçası Sıra Sizde Cevap Anahtarı [...]

  2. [...] This post was mentioned on Twitter by NotOku. NotOku said: İş Sözleşmesinde Tarafların Borçları http://goo.gl/fb/CfhpC [...]

Bir Cevap Yazın

*