Grafik Türleri

Daha önce de vurguladığımız gibi, iktisatçılar analizlerinde grafikleri yoğun bir biçimde kullanmakta ve iktisat ders kitapları da bu grafiklerin çeşitli örnekleri ile dolup taşmaktadır. İktisatçıların analizlerinde kullandıkları üç tip grafikten söz edilebilir. Bunlar, serpilme diyagramları, zaman serisi grafikleri ve kesit veri grafikleridir. Şimdi sırasıyla bunlar hakkında bilgi sahibi olalım.

Serpilme Diyagramları

Ayrı ayrı sayı noktalarından oluşan serpilme diyagramı, belli bir zaman aralığı için, bir değişkenin değerinin (dikey eksende yer alan), bir başka değişkenin değerine (yatay eksende yer alan) karşı çizilmesinde kullanılır. Serpilme diyagramı, bu iki değişken arasında ne tür bir ilişki olduğunu belirlemekte kullanılır. Yani, iki değişken arasında pozitif veya negatif ilişki olup olmadığını belirlemek için serpilme diyagramı kullanılır. Şekil Ek-6 tüketim harcamaları ile gelir düzeyi arasındaki serpilme diyagramını göstermektedir.

Daha önce ele aldığımız Tablo Ek-1′deki verilerden yararlanarak çizilen bu şekilden de görüldüğü gibi, bu serpilme diyagramı bize gelir düzeyi ile tüketim harcamaları arasında tam bir doğrusal ilişki olduğunu göstermektedir. Serpilme diyagramı iki değişken arasındaki ilişkiyi tanımlamamıza yardımcı olmaktadır. Ancak, eğer biz örnekte olduğu gibi gelir ile tüketim arasındaki ilişkiyi incelemek yerine, örneğin gelir veya tüketimin zaman içerisinde nasıl değiştiği konusunda bilgi sahibi olmak istersek, bu tür bilgiyi serpilme diyagramından elde etmemiz mümkün değildir. Bu tür bilgileri elde etmek istediğimiz zaman bir başka grafik türü olan zaman serisi grafiklerine başvurmamız gerekir.

Zaman Serisi Grafikleri

Zaman serisi grafiği, basitçe zaman içerisinde bir değişkenin nasıl değiştiğini gösterir. Zaman birimi, örneğin aylar veya yıllar, yatay eksende, ilgilenilen değişken ise dikey eksende yer alır. Şekil Ek-7 Türkiye’de 1987 yılının birinci üç ayı ile 2004 yılının 4. üç ayı arasında özel nihai tüketim harcamalarının nasıl değiştiğini göstermektedir.

Zaman serisi grafikleri bize çok yararlı bilgiler verebilir. Onlar sayesinde inceleme döneminde ilgilendiğimiz değişkenin sistematik bir biçimde değişip değişmediğini görme olanağı elde ederiz. Ayrıca belli dönem ve tarihlerde, örneğin 1994 veya 2000 yılı krizlerinde tüketim harcamalarına ne olduğu konusunda bu grafikler sayesinde bilgi sahibi olabiliriz.

Zaman serisi grafiklerini kullanarak, bir değişkenin zaman içerisinde nasıl değiştiği konusunda bilgi sahibi olabileceğimiz gibi, iki değişkenin de zaman içerisinde değişimlerini birlikte inceleyip karşılaştırabiliriz. Şekli Ek-8′de Türkiye’de 1987 yılının birinci üç ayı ile 2004 yılının dördüncü üç ayı arasında Türkiye’de özel nihai tüketim harcamaları ile geliri ölçmek amacıyla kullanabileceğimiz bir kavram olan gayrisafi milli hâsılanın (GSMH) nasıl değiştiği görülebilmektedir.

Şekilden de görüleceği gibi inceleme döneminde tüketim harcamaları ile GSMH arasında yakın bir ilişki vardır. Yani GSMH artarken tüketim harcamaları da artmakta, azalırken azalmaktadır.

Kesit Veri Grafikleri

İktisatçıların nispi ilişkileri elde etmekte kullandıkları görsel araçlardan birisi de kesit veri grafikleridir. Çubuk (bar) grafiği adı verilen kesit verisi grafiği zamanın herhangi bir anında, örneğin 2004 yılında, hanehalkı, firmalar ve ülkeler gibi farklı ekonomik birimlere ait değerleri gösterir. Örneğin Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) üyesi ülkelerde 2004 yılı enflasyon oranlarını göstermek istediğimizi varsayalım. Kesit veri (çubuk) grafiği 2004 yılında her üye ülkede enflasyon oranını göstermekle kalmaz aynı zamanda farklı ülkelere ait enflasyon oranlarının nispi olarak farklılıklarını da ortaya koyar. Şekil Ek-9′da OECD üyesi ülkelerde 2004 yılı enflasyon oranları gösterilmektedir.