Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
29.07.2014
Ders: Ev Yönetimi      Ünite 8      13 Haziran 2011 Ara     

Giyim ve Ev Eşyasında Lifin Tanımı ve Gruplandırılması

Lif, çeşitli işlemlerden sonra kumaş haline getirilebilen ve gözle görülebilen en küçük ünitedir. Tekstil endüstrisinde ise, lif şöyle tanımlanmaktadır: Uzunluğu eninden fazla olan, yumuşak yapıda, birbiri üzerine sarılabilme, katlanabilme, kırılmadan kıvrılabilme yeteneğine sahip, çekmeye karşı koyabilen, çabuk kopmayan, elastiki ve boyanabilen maddelerdir.

Liflerin gruplandırılması

Bugün, tekstil endüstrisinde kullanılan liflerin sayısı 1000 civarındadır. İlk çağlardan hu yana, insanlar, doğada lif şeklinde bulunan maddeleri (yün, pamuk, keten, ipek) kumaş üretmek için kullanmışlardır. Ancak, 17. yüzyıldan itibaren tek başına doğal liflerin ihtiyacı karşılayamaması sonucunda yapay lifleri bularak, bunun üretimine başlamışlardır.

Lifleri kolaylıkla tanıyabilmek, özelliklerini anlamak ve kullanımında dikkat edilmesi gereken noktaları belirlemek için, gruplandırılarak incelenmelerine ihtiyaç duyulmuştur. Bu gruplamalar genellikle liflerin kimyasal yapılarına, elde edildikleri kaynaklara ve elde ediliş yöntemlerine göre yapılmıştır. En çok kullanılan gruplandırma şekline göre lifler tablo 8.1′de gösterilmiştir.

Doğal liflerin çoğu az veya çok kristalleşmiş uzun zincirli molekül tabakalarından meydana gelen yüksek polimer (polymer) yapıya sahiptir. Yapay lifler de bu yapı özelliğinden yararlanılarak meydana getirilmiştir. Buna göre, doğal veya yapay bütün lifler polimer diye adlandırılmaktadır. Polimerler polimerizasyon sürecinin bir sonucudur.

Doğanın, lif çeşidi bakımından çok zengin olmasına karşın, bunlardan çok azı tekstil endüstrisinde kullanılabilmektedir. Bir lifin tekstil endüstrisinde kullanılabilmesi için şu özellikleri taşıması gerekir:
- Uzun olması (en az 9 mm)
- Sağlam olması (kolay kopmaması)
- Kıvrılıp bükülebilmesi
- Yumuşak olması
- Nem çekme yeteneğinin olması
- Elastiki olması (esnemesi ve tekrar eski haline dönmesi)
- Kolay temizlenebilmesi
- Ticarette kullanılabilecek kadar bol olması
- Satın alınabilecek kadar ucuz olması
- İhtiyaca göre sıcak veya serin tutma özelliğinin bulunması

Sıra Sizde 1

Lifler kaç grupta incelenir? Doğal ve yapay liflere örnekler gösteriniz? Polimer ve polimerizasyon nedir? Açıklayınız.

Doğal Lifler

Bitkisel ve hayvansal kaynaklı lifler olup, en çok kullanılanları pamuk, keten, yün ve ipektir. Madensel kaynaklı olarak da asbest bulunmaktadır. Pamuk: Pamuk bir lif bitkisidir. Pamuk tohumunun üst epidermis hücrelerinin uzantısı olarak gelişen lifler, iplik ve kumaş yapımında kullanılır. Pamuk lifi, günümüzde dünya tekstil endüstrisinde en fazla kullanılan ham maddelerden biridir. Pamuk lifleri olgunlaşınca kozalar açılır ve lifler hasat edilir. Hasattan sonra, çırçırlama adı verilen işlemle lifler tohumdan ayrılır. Daha sonra, dövme ve sarsaklama yöntemi ile yabancı maddelerden temizlenir. Gruplandırılarak standardizasyonu yapılır.

Pamuk, Akdeniz, Ege ve Güney Doğu Anadolu (GAP) bölgelerinde yetiştirilmekte olup, ülkemiz, dünya pamuk üretiminde 5. ile 7. sırada yer almaktadır. Pamuk lifinin, kimyasal olarak %95.3 selüloz, %1 protein, %1 pektik maddeler, %0.8 mumlu bileşikler ve %0.9 külden oluştuğu görülür. Pamuk lifinin büyük bir kısmını oluşturan selülozun yapısında karbon, hidrojen ve oksijen bulunmaktadır (C6H10O5).

Keten: Keten lifi, keten bitkisinin gövdesinden elde edilir. Lifler uzun demetler halinde ve pektin maddesi ile yapışık olarak bulunur. Bitki olgunlaştıktan sonra hasat edilir. Havuzlama yöntemi ile lifler arasındaki pektin çürütülür, kuruduktan sonra tokmaklanarak odunsu kısımlar temizlenir ve lifler taranır, fırçalanır.
Uzunluğu 30-120 cm arasında değişen lifler dayanıklıdır. Keten lifinin yapısında %82.57 selüloz, %8.65 su, %3.65 ekstrakt maddeler, %2.39 zamklı maddeler,
%2.74 diğer maddeler bulunur.

Yün: Koyunlardan elde edilen hayvansal lifler yün olarak adlandırılır ve hayvansal liflerin en büyük kısmını oluşturur. Yün lifinin özelliklerini, koyunun cinsi, beslenmesi ve çevre koşulları etkiler.
Bugün, tekstil endüstrisinde en çok kullanılan yünler,
- Merinos yünleri
- Asya yünleri
- Melez (Crossbred) yünlerdir.

Merinos yünleri en çok Avustralya, Güney Amerika ve Güney Afrika’da yetiştirilen merinos cinsi koyunlardan elde edilir. İnce, yumuşak, beyaz ve çok kıvrımlı yünlerdir. Asya yünleri Çin, Türkiye ve Asya’nın diğer bazı bölgelerinde yetiştirilen koyunlardan elde edilir. Bunlar düşük kalitede uzun ve kaba liflerdir. Melez yünler, merinos ile İngiliz ırkının melezleştirilmesinden elde edilen koyunların yünleridir. Uzun, az kıvrımlı, parlak, şeviyot (cheviot), şetland (shetland) olarak da bilinen yünlerdir.

Yün, koyunun deri örtüşüdür. Canlı koyunların ilkbahar ve sonbahar aylarında kırkılması ile (yünlerin makas veya motorlu kırkım aracı ile kesilmesi) elde edilir. İlkbaharda elde edilenlere, halk arasında yapağı adı da verilmektedir. 6 aylık kuzulardan elde edilen yünler daha yumuşak ve incedir. Kuzu yünü (Lambswool) olarak bilinir.

Koyundan elde edildikten sonra yıkanıp, temizlenmiş olan yünün yapısının %100′ünü keratin (yün proteini) oluşturur. Keratinin ise %50′si karbon, %21′i oksijen, %18′i azot, %7′si hidrojen, %3′ü kükürt ve %1′i küldür.

İpek: İpek, M.Ö. 2000 yıllarından beri bilinen ve kullanılan bir liftir. İlk kullanım yeri Çin olup, uzun yıllar Çin’de üretilmiş ve buradan dünyaya ihraç edilmiştir. M.S. Beşinci yüzyıldan itibaren Anadolu’da ipek üretimi başlamış ve daha sonra bütün dünyaya yayılmıştır. Bugün ipek, Çin, Hindistan, Türkiye, İtalya, İspanya, Fransa, İran, Bulgaristan’da üretilmektedir.

İpek, ipek böceğinin ördüğü kozalardan elde edilir, ipek liflerini birbirine bağlayan serizin maddesinin yumuşatılması için, kozalar 50°C-80°C’lik sularda bekletilir. Daha sonra çeşitli yöntemlerle ipek çekilerek kozalar boşaltılır. Elde edilen bu ham ipek %7′lik sabunlu sularla kaynatılarak, serizin maddesinden tamamen arındırılır, daha yumuşak olan pişmiş ipek elde edilir.

Her bir kozadan elde edilen ipek lifinin uzunluğu 1500m-5000m civarındadır. Ham ipeğin %63-67′si fibroin (protein), %22.25′i serisin (yapışkan protein), %7-11′i su, %05-1′i yağlı ve mumlu madde, %1-1.7′si anorganik maddedir.

Asbest: Doğada kayalar (serpentine ve hornblende kayaları) arasında damarlar halinde bulunur. Bu damarlar, kayalardan ayrıldıktan sonra öğütülür, içindeki taş, toprak vb. yabancı maddeler temizlenir. Asbest lifi ortalama 2,5-3 mm uzunluğunda, düzgün, metalik renkli, parlak ve yumuşaktır. Elektriği iletmez, ısıya dayanıklı, hafif alkali ve asitlerden etkilenmez, özgül ağırlığı 2.2-2.6 g/cm3 kadar olup, en ağır liflerdendir.

Asbest, giyim eşyalarının yapımında kullanılmaz. Isıyı ve elektriği iletmediği için yalıtım maddesi olarak kullanılır. Sinema perdesi, itfaiyeci elbiseleri, ütü masası örtüsü, fırın eldiveni vb. yapımında kullanılır.

Sıra Sizde 2

Pamuk, keten, yün, ipek ve asbest liflerinin, doğada nerelerden elde edildiğini ve kimyasal yapılarını açıklayınız.

Yapay Lifler

Dünyada nüfusun hızla artması, daha iyi ve konforlu yaşama isteği, çok miktarda ve çeşitte tekstil ürünü ihtiyacını ortaya çıkarmış, doğal liflerle bu ihtiyacın karşılanması olanaksız hale gelince, yapay lif üretme için araştırmalar yapılmıştır. 18. yüzyılın başlarından itibaren de yapay lif üretimine başlanmıştır. İlk yapay lifler, doğal polimerlerden elde edilen liflerdir. Bunlara “rejenere lifler” denir.

Doğal polimerlerden elde edilen lifler: Bunların, selüloz esaslı ve protein esaslı olanları vardır.

Selüloz esaslı yapay lifler (rayonlar): Esas maddesi selüloz olan rayonların, elde ediliş yöntemlerine göre dört çeşidi bulunmaktadır. Bugün, bunlardan en çok kullanılanlar, bakır rayonu ve viskoz rayonudur.

Bakır rayonu: Selülozun, bakır oksit çözeltisinde eritildikten sonra üretme başlıklarından geçirilmesiyle, ince uzun lifler halinde elde edilir.

Viskoz rayonu: Selülozun, önce sodyum hidroksitle, sonra karbon disülfit ile işlem görmesi sonucu elde edilen viskoz adlı çözeltinin, ince delikli üretme başlıklarından geçirilerek, ince uzun lifler haline getirilmesiyle elde edilir. Viskoz ve bakır rayonları %100 selülozdan oluşmuştur. Özellikleri pamuk ve ketene göre farklıdır. İnce ipek görünümdedir. Islak haldeyken dayanıklılığı azdır. Alkali çözeltiler içerisinde fazla kalırsa (sabunlu su vb.) şişer ve yapısı bozulur. Uzun süre güneş ışığında kalırsa bozulur. Bakır rayonu, ince kumaş, kurdele ve dantel üretimi için kullanılır. Viskoz rayonu, ince ipek kumaşların ve yünle karıştırılarak viskon adı verilen kumaşların yapımında kullanılır.

Protein esaslı yapay lifler: Doğada bulunan bazı bitkisel ve hayvansal kaynaklı proteinlerin, önce sodyum hidroksit, sodyum sülfit gibi alkali çözeltilerinde yumuşatılıp, sonra sülfürik asit, asetik asit vb. asitler içerisinde eritilip, üretme başlıklarından geçirilerek lif haline getirilmesiyle elde edilir.

Mısır proteini lifi vicara, yer fıstığı lifi ardil, soya fasulyesi lifi silkool, süt kazeini lifleri lanital ve merinova, bu tür liflerdendir. Bu lifler yün, pamuk, viskon, naylonla karıştırılarak kumaş yapımında kullanılır. Proteinden elde edilen bu liflerin, günümüzde kullanımı sınırlıdır. Çünkü, protein kaynağı sınırlıdır ve lif haline getirilmeleri çok fazla işlem gerektirir.

Sentetik polimerlerden elde edilen lifler: Sentetik lifler, doğada lif halinde bulunmayan bileşiklerden elde edilirler. Sentetik liflerin temel maddeleri kömür, petrol, su, azot gibi basit maddelerdir. Bu maddelerden elde edilen bir çok molekülün, uzun ve düzgün zincirler oluşturacak şekilde birbirine bağlanması ve makromolekül adı verilen büyük molekül oluşturmasıyla, sentetik lifler elde edilir.
Bunun için;
- Polimerizasyon
- Polikondenzasyon veya
- Poliadisyon yöntemlerinden herhangi biri kullanılır.

Bugün, tekstil endüstrisinde en çok kullanılan sentetik lifler;
- Poliamid lifleri (naylon, perlon)
- Polyester lifleri (terilen, tergal, trevira)
- Polivinil lifleri (polivinilklorür-PVC, akrilik, meraklon, modakrilik)
- Poliüretan lifleri (e las tan, spandex, likra)
- Poliolefin lifleri (polietilen, vestolen)

Sentetik liflerin, elde edildikleri maddelere ve elde ediliş yöntemlerine göre, çok farklı özellikleri vardır. Ancak, hepsi için genel özellikler şunlardır;
- Çekme, basınç ve sürtünmeye karşı, doğal liflerden daha dayanıklıdırlar.
- Nem çekme yetenekleri düşüktür. Bu nedenle kolay yıkanırlar, çabuk kururlar, vücut terini emmedikleri için sağlıklı değildirler.
- Erime noktalan düşüktür ve termofikse olma (şeklini koruma) özellikleri vardır. Isı karşısında yumuşarlar. Yumuşakken şekil verilip, soğutulduktan sonra şeklini korurlar. Bu yüzden iyi ütü tutar ve kolay buruşmazlar.
- Çoğunun özgül ağırlığı doğal liflere göre daha düşüktür. Bu yüzden hafiftirler (Tablo 8.2.).

Bazı doğal ve yapay liflerin özgül ağırlıkları

- Tüylenme fazladır ve düğüm oluşumu (pilling) doğal liflerde olduğundan daha fazladır.
- Sentetik liflerde elektriklenme ve durgun elektrik yükü doğal liflerde olduğundan daha fazladır.

Sıra Sizde 3

- Doğal polimerlerden elde edilen yapay lifler hangileridir?
– Sentetik polimerlerden elde edilen lifler hangileridir? Genel özelliklerini açıklayınız.

Bir Cevap Yazın

*