Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
02.10.2014
Ders: Sermaye Piyasası ve Finansal Kurumlar      Ünite 5      26 Temmuz 2011 Ara     

Gelecek (Futures) Piyasaları

Belirli nitelikteki ve miktardaki bir malın veya finansal ürünün, bugünden belirlenen bir fiyattan, gelecekteki bir tarihte teslim edilmesini veya teslim alınmasını hükme bağlayan sözleşmelere, gelecek sözleşmeleri denilmektedir. Kısaca, gelecek (futures) sözleşmesi, fiyatın, vadenin ve miktarın bugünden belirlendiği geleceğe yönelik alım-satım sözleşmeleridir. Gelecek piyasaları ise, gelecek sözleşmelerinin işlem gördüğü organize piyasalardır. Gelecek sözleşmeleri, organize “futures” borsalarında gerçekleştirilmektedir.

Çeşitli malların gelecekte teslim koşuluyla alım satımı çok eski tarihlere uzanmaktadır. Bugünkü anlamda gelecek sözleşmelerine ilişkin ilk uygulamalar, tarımsal mallarla başlamıştır. Çiftçiler, vadeli pazarlarda malların alım ve satımı konusunda anlaşmalar yapmışlardır. Eski çağlarda yapılan bu anlaşmalarda standartlaşma olmadığından, sözleşmedeki her konu taraflar arasında pazarlıkla tespit edilmiştir.

Tarımsal ürünlerle ilgili vadeli sözleşmeleri standartlaştırmak için, 1818 yılında Şikago Ticaret Odası (CBT) kurulmuştur. Şikago Ticaret Odası’nın temel amacı, tarımsal ürünlerin vadeli alım satımları için bir yer sağlamaktır. Şikago Borsası’nda I865 yılında vadeli sözleşmeler için teminat veya marjin sistemi uygulamaya konmuştur. Daha sonraki yıllarda, özellikle. Bretton Woods sisteminin çökmesiyle finansal ürünler üzerine düzenlenen gelecek sözleşmelerinin işlem gördüğü borsalar kurulmuştur. Örneğin; 1972′de döviz. 1975′te tahvil. 1976′da faiz oranı ve 1982′de hisse senetleri üzerine işlem yapan borsalar faaliyete geçmiştir.

Öte yandan. 1982 yılında Kansas Ticaret Odası 1700 hisse senedine dayalı Value Line adını taşıyan ilk endeks gelecek sözleşmesini geliştirmiştir. Daha sonraki yıllarda, S&P 100, S&P 500. Russell 3000, Nikkei, Dow Jones gibi endeksler üzerine yazılan sözleşmeler alınıp satılmaya başlanmıştır.

Gelecek sözleşmelerinin özellikleri şunlardır:
- Gelecek sözleşmeleri, organize borsalarda işlem gömlektedir.
- Organize borsalarda işlem gördüğü için, ikincil piyasası vardır. Diğer bir deyişle, gelecek sözleşmeleri, vadesinden önce el değiştirebilmektedir.
- Malın cinsi, kalitesi, özelikleri, miktarı, sözleşmenin vadesi ve teslim tarihi açısından standart sözleşmelerdir.
- Güveni sağlayan takas odası ve teminat sistemi vardır. Takas odası, her iki taraftan da sözleşme tutarının % 10 – % 20’si kadar başlangıç teminatı alır.
- Maksimum günlük fiyat değişikliği vardır. Fiyat değişimi, bu sınırı aştığında, o gün için işlemler durdurulur. Örneğin; LIFFE’de, sterlin futures sözleşmesinin büyüklüğü 25.000 £ ve maksimum günlük fiyat değişimi 0.05′tir. Dolayısıyla, sterlin sözleşmesinin fiyatı, gün içinde en fazla 1.250 $ (25.000 x 0.05) artabilir veya azalabilir.
- Gün içinde, futures sözleşmelerin alım-satımının mantıklı fiyat aralıkları içinde yapılması için, minimum fiyat değişikliği sınırlaması getirilmiştir. Bu en küçük fiyat değişikliklerine, tik (tick) denilmektedir. Örneğin; LIFFE’de sterlin futures sözleşmesinde, bir tik her sterlin başına 0.0001$, sözleşme başına 2.5 $ (25.000 x 0.0001)’dır. Yani, sterlin sözleşmesi, 2.5 $ veya katları şeklinde azalır veya artar.
- Sözleşmeler, vadesinden önce ters işlemle kapatılabilir. Ters işlem, alınan mevcut pozisyonun tersini almak suretiyle pozisyonu kapatmaktır. Uzun pozisyonda olan, kısa pozisyon alarak; kısa pozisyonda olan, uzun pozisyon alarak, pozisyonunu kapatabilir.

Gelecek sözleşmeleri, vadeli işlem sözleşmelerine benzemelerine karşın, aralarında önemli farklılıklar vardır. Gelecek sözleşmeleri ile vadeli sözleşmelerin özellikleri, aşağıdaki tabloda karşılaştırmalı olarak verilmiştir.

Gelecek sözleşmeleri ile vadeli sözleşmelerin karşılaştırılması

Gelecek Sözleşmelerinin Türleri

Gelecek sözleşmelerine konu olan kıymetler; hazine bonosu, tahvil, hisse senedi, hisse senedi fiyat endeksi, faiz, döviz gibi finansal ürünler ile fiziki mallardır. Sözleşmeye konu olan ürünün türüne göre, gelecek sözleşmeleri aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir:
- Döviz gelecek sözleşmeleri
- Faiz gelecek sözleşmeleri
- Endeks gelecek sözleşmeleri
- Mal gelecek sözleşmeleri

Döviz gelecek sözleşmeleri, belirli bir dövizin, belirlenmiş sabit bir tutarının, başka bir döviz karşılığında, ileri bir tarihte, bugünden belirlenmiş bir kurdan teslim edilmesi veya alınmasını içeren sözleşmelerdir. Döviz futures sözleşmeleri, Sterlin, Kanada $’ı, Yen, Euro gibi para birimleri üzerine yapılmaktadır. Döviz gelecek sözleşmeleri, genellikle kur riskinden korunmak için kullanılmaktadır. Örneğin; ileri bir tarihte dövizle ödemesi olan bir işletme, kurun yükselme riskine karşılık, döviz gelecek sözleşmesi alabilir. Aynı şekilde döviz alacağı olan bir işletme, kur düşüşlerinden korunmak amacıyla gelecek sözleşmesi satabilir.

Faiz gelecek sözleşmeleri, mevduat hesabı veya faiz getirişi olan menkul kıymetlerin, önceden belirlenmiş bir tarihte ve belirlenmiş bir faiz oranı üzerinden alınıp satılmasıdır. Bu sözleşmelerin temel işlevi, gelecekte faiz oranlarında meydana gelecek değişikliklerin neden olacağı riski ortadan kaldırmaktır. Faiz futures sözleşmeleri, (100 – faiz oranı) veya (100 – iskonto oranı) şeklinde kote edilirler. Örneğin; sözleşmede belirtilen Eurodolar faiz oranı % 12 ise, bu sözleşmenin fiyatı (100 – 12) = 88 olarak kote edilir.

Endeks gelecek sözleşmeleri, belirli bir borsa fiyatı ile değeri belirlenen hisse senedi portföyünün, ileri bir tarihte, fiyatı bugünden belirlenmek koşulu ile alınıp satılmasıdır.

Kısaca, endeks üzerine yazılan sözleşmelerdir. Yatırımcıların, belirli bir fiyat ve vadedeki endeksleri alıp-satması işlemidir. Endeks gelecek sözleşmelerinde, hisse senetleri vade sonunda teslim edilmez, vade gününde ödeme peşin para olarak yapılır. Vade sonunda, endeksin değeri ile futures sözleşmesindeki değer arasındaki fark, bir çarpan katsayısıyla çarpılarak, kâr veya zarar bulunur ve diğer tarafa nakden ödenir. Örneğin; S&P endeksi 1.200 puanda iken, bir yatırımcı, üç ay vadeli 1.260 puandan endeks gelecek sözleşmesi satın almıştır. Vade sonunda endeks 1.275 puana yükselmiştir. Sözleşmenin işlem gördüğü borsada uygulanan çarpan katsayısı 500 $’dır. Yatırımcının elde ettiği kâr, (1.275 – 1.260) x 500 $ – 7.500 $’dır. Bu tutar, takas odası tarafından yatırımcıya nakden ödenir.

Mal gelecek sözleşmeleri ise, finansal ürünler dışında, çeşitli mallar üzerine düzenlenen gelecek sözleşmeleridir. Bu mallara örnek olarak; mısır, soya fasulyesi, bakır, petrol, gümüş, kakao, şeker verilebilir.

Sıra Sizde

A Bankası, İMKB Vadeli İşlemler Borsası’ndan, vadesi 3 ay, sözleşme büyüklüğü 100.000 $ olan bir adet döviz gelecek sözleşmesini, 1,50 YTL/$’dan satın almış ve 10. günün pozisyonunu 1,52 YTL/$’dan ters işlem yaparak kapatmıştır. A Bankasının bu işlemden elde ettiği kâr veya zararı hesaplayınız?

Gelecek Piyasalarının İşleyişi: Takas Odası ve Teminat Sistemi

Gelecek piyasalarının çalışmasını takas odası garanti eder. Başka bir deyişle, takas odası, tarafların yükümlülüklerini yerine getirmelerini ve teslim etme sorumluluklarını yerine getirir. Takas odası, alım-satım işlemlerinde karşı taraf rolünü üstlenir. Alıcı karşısında satıcı; satıcı karşısında alıcı yerine geçer. Takas odası, taraflardan başlangıç teminatı alır ve gün içi fiyat değişimlerine göre alıcı ve satıcının hesaplarını izler ve düzenler, iler işlem günü sonunda, alınan ve satılan bütün sözleşmeler, takas merkezinde karşılaştırılır. Sözleşmeler birbiri ile eşlendiğinde, her günün sonunda takas merkezinin pozisyonu sıfır olur.

Gelecek piyasalarda teminat sistemi uygulaması vardır. Teminat veya marjin, alıcı ve satıcının, takas merkezine yatırdığı tutardır. Başlangıç teminatı ve tamamlama teminatı olmak üzere iki çeşit teminat vardır. Başlangıç teminatı, Borsada işlem yapabilmek için, alıcı ve satıcının takas merkezine yatırmaları gereken tutardır. Başlangıç teminatı, sözleşme tutarının, % 10 – 20′si kadardır. Tamamlama teminatı ise, başlangıç teminatının düşmesine izin verilen alt sınırdır. Yatırımcının hesabı, bu tutarın altına indiğinde, yatırımcıya teminat tamamlama çağrısı yapılarak, hesabını başlangıç teminatına tamamlaması istenir.

Satın alınan sözleşmenin futures fiyatı ile gün içinde oluşan sözleşme fiyatı arasındaki olumlu ve olumsuz farklar, teminat hesabına yansıtılır. Bu işleme, gün içi hesaplaşma (marking to market) denir. Günlük fiyat değişimlerinde, yatırımcının kâr elde etmesi durumunda, yatırımcı, hesabından bu tutarı çekebilir. Bu işlemler, sözleşme vadesi sonuna kadar veya yatırımcı ters işlemle pozisyonunu kapatana kadar devam eder. Vade sonunda veya yatırımcı pozisyonunu kapattığında, yatırımcının kâr zararı [(satış fiyatı-alış fiyatı) x sözleşme sayısı] kadardır.

Örneğin; bir yatırımcının, Şikago Ticaret Borsası’ndan, her biri 25.000 sterlin büyüklüğündeki 4 adet döviz gelecek sözleşmesi satın aldığını varsayalım. Yatırımcı Takas Odasına başlangıç teminatı olarak toplam 15.000 $ yatırmıştır. Tamamlama teminatı ise, başlangıç teminatının 0,60′ıdır. Sözleşmede belirtilen sterlin dolar kuru 1,7820′dir. ikinci günün sonunda kur, 1,7800; üçüncü günün sonunda 1,7825; dördüncü günün sonunda 1.7830 olarak gerçekleşmiştir. Buna göre, alıcı ve satıcının takas odasındaki hesap durumlarını göstererek, yatırımcının dördüncü günün sonunda ters işlemle pozisyonunu kapatması durumunda, ne kadar kâr zararı ettiğini hesaplayalım.

Bu işlemde, tamamlama teminatı, 15.000 $ x 0,60 = 9000 $’dır. Fakat alıcı ve satıcının takas odasındaki hesapları 9.000$’ın altına düşmediği için, taraflardan tamamlama teminatı istenmeyecektir. İlk gün, yani sözleşmenin alındığı gün, gün sonu hesaplaşma yapılmamaktadır. Yatırımcı, başka bir deyişle alıcı, dördüncü günün sonunda pozisyonunu kapattığında, alıcının kârı, 100 $’dır. Yatırımcının kârı, aşağıdaki şekilde de bulunabilir:

(1,7830 – 1,7820) x 100.000 £ – 100 $

Bir Cevap Yazın

*