Kayıt ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Ders: Dış Ticarete Giriş      Ünite 1      7 Nisan 2011 Ara     

Dünya Ekonomisinde Mal İhracatı ve İthalatı

Amaç 2

Dünya ekonomisinde mal ihracat ve ithalatında son yıllarda ne gi­bi gelişmeler meydana gelmiştir?

2002 yılı itibarıyla tüm dünya ülkelerinin mal ihracat-ithalat değerleri ve bu değerle­rin dünyanın toplam mal ihracat ve ithalatı içindeki paylan Tablo 1.7’de verilmiştir.

Dünyanın ihracatı, başka gezegenlerle ticaret söz konusu olmadığına göre ay­nı zamanda dünya üzerindeki ihracat yapılan ülkelerin ithalatı demektir. Dolayısıy­la aslında aynı değerde olması gerekir. Ancak gümrüklerden çıkışı yapılan mal de­ğeri her zaman karşı ülkede gümrüklerden girişi yapılan mal değerini tutmayabilmektedir. Bu duruma çeşitli ülkelerde uygulanan veri toplama ve değerlendirme yöntemlerindeki farklılıkların yanı sıra bazı küçük, kayıp ve hatalar da yol açabil­mektedir. Nitekim Tablo 1.7.’de de görüldüğü gibi dünya toplam ihracatı 2002 yı­lı itibarıyla 6 trilyon 406 milyar dolar iken, ithalatı ise 6 trilyon 554 milyar dolar ci­varındadır ve birbirine yakın olmakla birlikte eşit değildir.

Dünyanın en fazla ihracat yapan ilk beş ülkesi sırayla ABD, Almanya, Japonya, Çin ve Fransa’dır. Bu beş ülkenin toplam ihracatı dünya ihracatının % 37’sini oluştururken geriye kalan 200’e yakın ülkenin payı ise yaklaşık % 63’tür.

Dünyanın en fazla ithalat yapan ilk beş ülkesi sırayla ABD, Almanya, Japonya, İngiltere ve Fransa’dır. Bu beş ülkenin toplam ithalatı dünya ithalatının yaklaşık % 40’ını bulmaktadır.

Ülke Bazında Mal İhracat ve İthalatı ile Dışa Açıklık Oranları

Dünyanın en fazla ihracat yapan ülkesinin ABD olduğu ve bu ülkenin tüm dünya ihracatının 1/10’unu gerçekleştirdiği anlaşılmaktadır. İlk beşe giren diğer ülkeler sırayla Almanya, Japonya, Çin ve Fransa’dır. Bu beş ülke toplam olarak dünya ih­racatının % 37’sini gerçekleştirirken, geriye kalan 200’e yakın ülkenin payı ise yak­laşık % 63’tür.

Dünyanın en fazla ithalat yapan ilk beş ülkesi ise; ABD, Almanya, Japonya, İn­giltere ve Fransa’dır. Bu beş ülkenin toplam ithalatı dünya ithalatının yaklaşık % 40’ını bulmaktadır. ABD neredeyse dünya toplam ithalatının 1/5’ini tek başına gerçekleştirmektedir.

Bu arada kişi başına düşen GSMH’si yüksek ülkelerin, aynı zamanda dünya ti­caretinden yüksek pay alan ülkeler oldukları da gözden kaçırılmamalıdır. Dünya­nın refah düzeyi yüksek (kişi başına GSMH’si 9360 dolardan fazla) otuz ülkesi dünya ihracatının yaklaşık % 75 kadarını gerçekleştirmektedir. Geriye kalan 170 ci­varındaki ülke ise yaklaşık olarak % 25’ini yapabilmektedir. Benzer durum ithalat için de geçerlidir. Bu otuz ülke yaklaşık olarak dünya ithalatının % 80’ini gerçek­leştirirken geriye kalan 170 kadar ülke ancak % 20’sini yapabilmektedir.

Türkiye’nin dünya ihracatında % 0,6’lık, dünya ithalatında ise % 0,8’lik payı var­dır. Dolayısıyla yaklaşık olarak dünya ihracatının 200’de birini, dünya ithalatının ise 143’te birini gerçekleştirmektedir. 2002 yılı itibarıyla 35,7 milyar dolar ihracat, 51,2 milyar dolar ithalat yapan Türkiye en çok ihracat yapan 34., en çok ithalat ya­pan 27. ülke konumundadır. Bu rakamlar Türkiye’nin dünya ticaretinde önemli bir yeri olmadığını göstermektedir (2004 yılında Türkiye’nin, ihracat ve ithalatını 2002 yılı değerlerinin neredeyse iki katına çıkardığı bu kitabın yazıldığı tarihteki kesin olmayan verilerden anlaşılmaktadır. Dolayısıyla 2004’te dünya ticaretindeki payın­da da önemli artışlar olabileceği not edilmelidir).

Dünya Ülkelerinin Mal İhracatı, İthalatı ve Dışa Açıklık Oranları (2002)

Dünya Ülkelerinin Mal İhracatı, İthalatı ve Dışa Açıklık Oranları (2002)

Kaynak: DTÖ

İhracat ve/veya ithalatın GSMH içindeki yeri, ülkelerdeki iktisadi faaliyetler içinde yurt dışı ile ilgili olanların payını verdiği için ülkelerin dışa açıklık oranları­nı gösterir. Tablo 1.6.’dan izlenebileceği gibi nüfusu büyük ülkelerde bu oran ge­nellikle düşük çıkmaktadır. Örneğin; ABD, Bangladeş, Brezilya, Çin, Hindistan, İn­giltere, Japonya, Mısır, Pakistan, Rusya ve Türkiye’de bu oranlar genellikle % 5 – 30 aralığında kalmaktadır. Bu durumun nedeni büyük iç pazarın varlığıdır. Üretim ve ekonomi öncelikle iç pazara yönelik olarak yapılanmaktadır.

Ne ilginçtir ki dünyanın en büyük ekonomisi olan ve en fazla ihracat ile ithalat yapan ABD’de yurt içi üretim ve satışlar o kadar büyüktür ki, dış ticaretin ekono­mi içindeki payı yine de çok küçük kalmaktadır (ihracat % 6,7 ithalat % 11,5).

Belçika, Çek Cumhuriyeti, Hollanda, İrlanda, Kosta Rika, Lüksemburg, Macaris­tan, Malezya, Singapur, Slovakya gibi nüfusu ve iç pazarı nispeten küçük ülkeler­de ihracat ve/veya ithalatın GSMH içindeki payı % 40-50’lerden % 140’lara kadar uzanmaktadır. Bazı ülkelerde GSMH’yi bile aşan değerde ihracat ve ithalat yapıl­ması, dış ticarete konu malların bir kısmının yurt içinde üretilmemiş olabileceğini göstermektedir. Reexport (önce ithal et-sonra ihraç et), dahilde işleme (hammad­deyi ithal et, işle ve ihraç et), hariçte işleme (hammaddeyi ihraç et, işle ve ithal et) gibi tekniklerle kısmen veya tamamen yurt dışında üretilen malların dış ticareti ya­pılabilmektedir. Adı geçen ülkelerde herhangi bir kişinin yurt dışı ile ilgili bir mes­lekte (ihracatçı, ithalatçı, gümrükçü, bankacı, nakliyeci, depocu, ambalajcı vs.) ça­lışıyor olma ihtimali çok yüksektir.

İhracat ve/veya ithalatın GSMH içindeki yeri ülkeler iktisadi faaliyetler içinde yurt dışı ile ilgili olanların payını verdiği için ülkelerin dışa açıklık oranlarını gösterir.

Bölge Bazında Dünya Mal İhracatı ve İthalatı

Dünya ihracatının 1948’de 58 milyar dolardan 2003’te yaklaşık 125 kat artarak 7294 milyar dolara ulaştığı Tablo 1.8’de görülmektedir.

Artış oranları önceki dönemlere göre 1953 yılında yüzde 27,3,1963 yılında yüz­de 94,0, 1973 yılında yüzde 26l,3, 1983 yılında yüzde 219,2, 1993 yılında yüzde 99,6, 2003 yılında yüzde 200 olmuştur. Ticaret hacmindeki artış 1950 ve 1960’lı yıl­larda daha düşük seyretmiş, sonraki yıllarda 1980’li yılların bir bölümü hariç çok yüksek oranlarda gerçekleşmiştir. Artış oranlarının 1973-1983 ve 1993-1999 dö­nemlerinde büyük ölçüde petrol fiyatlarındaki gelişmelerden, ülke kompozisyonundaki değişimlerden, 1993-1999 döneminde ise Eski Doğu Bloku ülkeleri ara­sındaki ticaret rakamlarının istatistiklere dahil edilmesinden etkilendiği açıktır.

İhracatın Bölgelere Göre Dağılımının Gelişimi (1948- 2003). (%)

İhracatın Bölgelere Göre Dağılımının Gelişimi (1948- 2003). (%)

Kaynak: DTÖ

Bölgeler bazında ihracatta en büyük payı Batı Avrupa ülkeleri alırken, ikinci sırada Asya ülkeleri gelmektedir. İthalatta ise en büyük payı yine Batı Avrupa alırken, ikinci sırada Amerika kıtası ülkeleri gelmektedir.

Dünya ihracatında Kuzey ve Latin Amerika ülkelerinin toplam payı 1948’de % 40’lardan 2003’te % 19’lara düşmüştür. (Tablo 1.8) Eski Doğu Bloku kapsa­mındaki ülkelerde % 6-8’lerden % 5,5’e, Afrika kıtasının payı % 7’lerden % 2’le- re gerilemiştir.

Buna karşılık Batı Avrupa’da AB’ye yeni dahil olan ülkelerin de etkisiyle pay % 31’den % 43’e, Asya’da özellikle Japonya, Çin ve altı Asya kaplanının (Malez­ya, Güney Kore, Singapur, Tayvan, Tayland, Hong Kong) etkisiyle pay % 13’ten % 26’ya çıkmıştır.

İthalat açısından ise Kuzey ve Latin Amerika ülkelerinin toplam payı % 30’lar- dan % 25-30 arasına gerilemiştir (Tablo 1.9.). Bunda Latin Amerika ülkelerinin pa­yının azalması etkili olmuştur. Eski Doğu Bloku kapsamındaki ülkelerin ithalatı % 6 civarından % 5’e gerilemiş, Afrika kıtasınınki ise % 7’den % 2’ye inmiştir. Buna karşılık Batı Avrupa’da pay % 40’tan biraz artarak % 42 civarına, Asya’da pay % 14’ten % 23’e çıkmıştır.

Bu arada dünya ticaretini serbestleştirmeyi hedefleyen GATT’a ve onun 1994’ten sonraki yeni şekli olan Dünya Ticaret Örgütü’ne üye ülkelerin dünya ihracatı ve it­halatı açısından payları giderek artarak toplam değerin % 90’larına ulaşmıştır.

İthalatın bölgelere göre dağılımının gelişimi (1948-2003) (%)

Tablo 1.9 ithalatın Bölgelere Göre Dağılımının Gelişimi (1948-2003). (%)

Kaynak: DTÖ

Günümüzde artık dünya genel ithalat ve ihracatı büyük çoğunlukla Batı Avru­pa ülkeleri, Kuzey Amerika ve Asya ülkeleri tarafından gerçekleştirilmektedir. Ba­tı Avrupa ülkelerinin dünya ticaret hacmi içerisindeki payı son yarım asırlık dö­nemde sürekli en yüksek düzeyde olmuş, Kuzey Amerika’nın payı da ikinci bü­yüklük seviyesini korumuştur. Asya ülkelerinin ticaret hacmi içerisindeki payı da yükselen bir seyir izlemiştir.

Küreselleşme ile bölgesel yoğunlaşmanın gözlendiği, Batı Avrupa, Kuzey Ame­rika ve Asya Pasifik bölgesinde dünya ticaretinin yüzde 90’ı gerçekleştirilmektedir. Bu bölgelerdeki entegrasyonlardan AB, NAFTA ve APEC dikkate alındığında bu sürecin yoğunlaşarak devam edeceği görüşleri hakimdir.

2000 yılında dünya mal ihracatı (veya ithalatı) ve ithalatı rekor bir şekilde % 12 civarında artarak 6 trilyon doları aşmıştır. Ancak 2001 yılında % 4 oranında gerile­miş, 2002’de % 5, 2003’te ise % 16 oranında artmıştır. Halen en fazla ihracat ve it­halat yapan 50 ülkenin dünya ihracat ve ithalatından aldığı pay % 95 civarındadır. O halde rahatlıkla dünya ticaretinin dünyadaki 200 civarındaki ülkenin yalnızca 1/4’ünün katıldığı bir faaliyet alanı olduğu söylenebilir.

Mal Grupları Bazında Dünya İhracatı

2003 yılı dünya ihracatının mal gruplarına göre dağılımı incelendiğinde dünyada en çok imalat sanayi ürünlerinin ihraç edildiğini ve 2003 yılında bu mal grubunun payını 1995’teki % 74,1’den % 74,5’e arttırmış olduğunu görmekteyiz (Tablo 1.9.) Ayrıca bu grupta 1995 – 2003 dönemi içinde ihracat artışı ortalama yıllık % 5 gibi yüksek bir oranda gerçekleşmiştir.

Madensel ürünlerin payı 1995’te % 10,9’dan 2003’te % 13,2’ye yükselmiştir. Son yıllarda yakıt ihracatı durağan bir seyir izlerken 2003 yılında % 23 gibi yüksek bir oranda artmıştır. Son sekiz yılın maden üretimi ihracatının yıllık ortalama artış hızı % 10 gibi yüksek bir değer almıştır.

Tarımsal ürünlerin dünya toplam ihracatı içindeki payı, 1995’te % 11,7 iken 2003’te % 9,2’ye gerilemiş ve tarım grubunun yıllık ortalama ihracat artış hızı söz konusu dönem içinde negatif değer alarak % -1 olarak gerçekleşmiştir.

Dünyada en fazla ihraç edilen mal grubu imalat sanayi ürünleridir. Bunu madensel ürünler ve tarım ürünleri izlemektedir. İmalat sanayi içinde de makine ve taşıma ekipmanları ihracatı en büyük payı almaktadır.

Mal Gruplarına Göre Dünya İhracatı (Milyar Dolar ve %)

Mal Gruplarına Göre Dünya İhracatı (Milyar Dolar ve %)

Kaynak: WTO, International Trade Statistics, 2004.

Mal gruplarına toplu olarak bakıldığında en fazla paya, makine ve taşıma ekip­manlarını temsil eden otomotiv, ofis telekom ve diğer makine ve taşıma ekipma­nından oluşan üç kalemin toplamının sahip olduğu görülmektedir. 2003 yılında 2894 milyar dolar olan bu grup toplamın % 39,7’sini oluşturmaktadır ve özellikle ofis ve telekom ekipmanlarının ihracındaki artış nedeniyle payını 1995’e göre % 6 arttırmıştır.

– 2003 yılında bir önceki yıla göre mal ticaretinde en yüksek artış gösteren ürün grupları, sırasıyla % 26’lık artış ve 181 milyar $’lık değer ile “Demir – Çelik” ve % 24’lük artış ve 79 milyar $’lık değere ulaşan “Maden Cevheri ve Diğer Minerallerdir. Öte yandan, tüm ürün grupları içinde, % 15 ile en dü­şük artışı gösteren tarımsal ürünler ihracatı, değer olarak ancak 674 milyar $’da kalmıştır.

– Bilgi teknolojisi sektöründe yakalanmış bulunan yüksek büyüme oranı, baş­ta Kuzey Amerika ve Asya ekonomilerine önemli ölçüde katkıda bulunur­ken; dünya enerji talebindeki artış ile petrol fiyatlarındaki eş zamanlı patla­madan, doğal olarak petrol ihraç eden ülkeler karlı çıkmışlardır.

Bölgelere Göre Sınai Ürünleri İhracat ve İthalatının Payı (2003)

Bölgelere Göre Sınai Ürünleri İhracat ve İthalatının Payı (2003)

Tablo 1.11’den görüldüğü üzere dünyada ihraç edilen malların değer olarak % 75 kadarı sınai ürünüdür. Bu oran Kuzey Amerika’daki gelişmiş ülkelerde de aşağı yukarı aynıdır. Batı Avrupa ve Asya’da sınai ürün ağırlıklı üretim yapan ge­lişmiş ülkelerin de etkisiyle dünya ortalamasının üzerinde ve % 80’lerdedir. Hâlâ tarım ve/veya madencilik ürünleri (petrol gibi) ağırlıklı ihracat yapan ülkelerin çoğunlukta olduğu Afrika, Orta Doğu, Latin Amerika ve Eski Doğu Bloku Ülkeleri’nde doğal olarak sınai ürün ihracatının payı daha düşük oranlardadır. İthala­ta bakıldığında ise tüm dünya ülkelerinde sınai ürün ağırlıklı bir yapı (% 70 – 80) söz konusudur.

Sıra Sizde 2

2002 yılında dünya ihracatı içindeki payı % 2 olan bir ülke aynı yıl toplam dünya ihracatının 6406 milyar dolar olduğu bilindiğine göre hangi değerde mal ihracatı gerçekleştirmiştir?