Kayıt ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Ders: Devlet Bütçesi      Ünite 1      14 Şubat 2011 Ara     

Devlet Bütçesi Kavramı ve Tanımları

Devlet Bütçesi Kavramı

Bütçe; kamu ekonomisinin konusu olan kamu mal ve hizmetleri üretiminin finansman aracıdır. Bu nedenle de, piyasa ekonomisinin karşılamadığı veya karşılayamadığı ihtiyaçlar için kamu kesimi bu nitelikteki hizmetleri üretir. Yürütme gücünü oluşturan kurum ve daireler, yasama organınca onaylanmış olan bütçelerde belirtilmiş ödenekleri kullanarak söz konusu hizmetleri üretir ve bunun gerektirdiği gelirleri toplar. Yargı organları da, bütçeye ilişkin olarak kamu yönetimi birimleri, kamu görevlileri ve yurttaşlar arasında ortaya çıkan hukuksal anlaşmazlıkları çözer ve karara bağlar.

Günümüz toplumlarında ulusal gelirin önemli bir kısmı kamu yönetimi kapsamındaki tüm birimlerin (merkezi yönetim, yerel yönetimler, kamu iktisadi teşebbüsleri gibi) bütçe harcamalarından oluşmaktadır. Bu oran % 30-40 civarında olup kamu hizmetlerinin maliyeti de, hizmetten yararlanan yurttaşlara, her zaman yararlanmaları sırasında ve doğrudan ödettirilemez. Çünkü kamu hizmetleri, devletin egemenlik alanında yaşayan tüm yurttaşlara ortak mal ve hizmet olarak sunulur ve doğrudan karşılık niteliğinde olmayan, başta vergi olmak üzere genel kamu gelirleri ile karşılanır.

Kamu gelirlerinin temeli olan vergiler ve benzer gelirler de ancak kendilerine özgü kanunlara dayanılarak alınır. Vergilemede, yurttaşlar arasında vergi ödeme gücünü belirleyen nesnel ölçütlerin belirlenmesi ve temel hizmetlerin (sağlık, eğitim gibi) tüm yurttaşlara eşitlikle sunulması güvencesi anayasal düzenlemelerle sağlanır. Bütçeler de, hem temel bütçe ilkelerinin uygulanmaya yansıması hem de kamu hizmet, gider ve gelirlerinin gerçekleştirilmesine yönelik anayasal düzenlemelere paralel olarak hazırlanır, görüşülür, onaylanır, uygulanır ve denetlenirler.

Bütçe kavramı, etimolojik kökeni Latince olan “bulga” kelimesinden türemiştir. Bu kavramın batıdaki karşılığı olarak Fransızca’da “bougette”, İngilizce’de “budget” veya “balance” ve Almanca’da “haushaltplan” veya “soll” gibi kelimeler ortaya atılmıştır ve genellikle “budget” deyimi kullanılmaya başlanmıştır.

Ülkemizde, bu kavramın, bütçe kurumu ve deyimi anlamında kullanılması 19. yüzyılda ve Tanzimat sonrasında başlamıştır. 1855’te düzenlenen Bütçe Nizamnamesi adlı belgede bütçe yerine “muvazene defteri” deyimi kullanılmıştır. 1873’teki Devlet-i Aliyenin Bütçe Nizamnamesi’nde ve daha sonra 1876 Anayasası’nda “bütçe” kavramı kullanılmışsa da 19. yüzyılın sonuna kadar yapılan çeşitli düzenlemelerde “muvazene-i maliye” ve “muvazene-i umumiye” deyimleri ile de karşılaşılmaktadır. Bunun nedeni, o dönemde Osmanlı ekonomisinde ağırlıklı bir sorun olan borçlanmanın, ekonomik ve mali denge düşüncesini daha önemli bir hale getirmesidir. Cumhuriyetin ilanından sonra da muvazene-i umumiye deyimi kullanılmıştır. 1961 Anayasası’ndan başlayarak günümüze kadar bütçe kavramı kullanılagelmiş ve buna ek olarak “milli bütçe” kavramı da geliştirilmiştir.

Sıra Sizde

Osmanlı döneminde daha çok bütçe yerine muvazene kavramının kullanılma gerekçesi ne olabilir?

Devlet Bütçesi Tanımları

Bütçe, hukuksal bir kavram ve bütçeleme kurumsal bir süreç olarak tüm dillerde ve ülkelerde bulunmakla birlikte, bütçenin tanımlanması konusunda bir görüş birliği yoktur. Bununla birlikte bütçenin, daha önce belirtilen genel ve klasik özelliklerini taşıyan çeşitli tanımları yapılmıştır.

Bazı Ülkelerdeki Bütçe Tanımları

1862 tarihli Fransa Kamusal Muhasebe Yasası’nda bütçe, “devletin ve aynı esaslara göre yönetilen kamu kuruluşlarının yıllık gelir ve gider tahminlerini öngörüp yasalaştıran bir kanundur”.

Fransız maliyeci P. Leroy-Beaulie’ye göre “bütçe, belli bir dönem içinde toplanacak gelirler ile yapılacak giderlerin tahmini ve karşılaştırmalı bir cetveli olduğu kadar yetkili organlar tarafından bu giderlerin yapılması ve o gelirlerin toplanması için verilen bir izindir”. Yine Fransız yazar R. Stourm’a göre de “devlet bütçesi, kamu gelir ve giderlerinin mali yıla girmeden önce yapılan tahminler ile uygulanmasına izin veren bir parlamento tasarrufudur. ” E. Allix’e göre ise “bütçe, devletin bir süre içindeki gelir ve giderlerini tahmini olarak belirleyen, gelirlerin toplanmasına, giderlerin yapılmasına izin veren bir kanundur. ”

Amerikan Sloan ve Zurcher’e göre; “belli bir döneme ilişkin gelir ve gider tahminlerini kapsayan ve uygulanacak kurumun özelliğine göre biçimi, nitelikleri ve tasdik edici üst düzey organı değişen mali belgeye bütçe denilir”. J. Due bütçeyi “gelecek dönem için önerilen harcamalar ve beklenen gelirler ile birlikte, içinde bulunulan devre ile geçmiş dönemlerde gerçekleşen harcamalar ve gelirler hakkındaki verileri açıklayan bir belge” diye tanımlar. O. Eckstein’a göre ise kısaca bütçe, “devletin beklenen harcama ve gelirlerinin ayrıntılı bir listesidir”.

Ülkemizdeki Bütçe Tanımları

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Yasası’ndaki tanım şöyledir: “Belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminleri ile bunların uygulanmasına ilişkin hususları gösteren ve usulüne uygun olarak yürürlüğe konulan belgeyi . . . . ifade eder”.

Bu genel tanıma uygun olarak N. Sayar bütçeyi, “devlet ile yarı resmi ya da özel teşekkül ve toplulukların belli bir dönem içindeki gelir ve giderlerini tahmin eden ve bunların yapılmasına izin veren bir kanun, nizamname, kararname ya da idari tasarruftur. ” şeklinde tanımlamıştır.

B. Feyzioğlu ise “bütçe, devletin (veya diğer kamu tüzel kişilerinin) gelecek muayyen bir devre içindeki gelir ve giderlerini tahmin eden ve bunların yürütülüp uygulanmasına izin veren bir hukuki tasarruftur” tanımlamasını yapmıştır. Ş. Aksoy “genel anlamda bütçe, belirli bir zaman dilimini kapsayan bir finansman planı” derken, K. Bulutoğlu “kamu ekonomisinde bütçe; maliyetleri siyasal gelirlerle (genellikle vergilerle) karşılanan ve bir kamu bürokrasisi tarafından sunulan hizmetlere ayrılmış olan ödeneklerle gösteren, masrafçı daireleri gider yapmakla, gelirden sorumlu olanları da, bunları toplamakla yetkilendiren bir kamu hizmetleri sipariş listesidir. ” gibi ayrıntılı bir tanım yapmıştır.

Yukarıdaki tüm tanımlardan anlaşılacağı üzere bütçe, kamu maliyesinde temel bir belge ve süreç olup devletin kurumsal ve hukuksal görevlerinin gerçekleştirilmesine olanak tanıyan bir araç niteliğindedir. Genelde devletin klasik mali niteliklerini ve görevlerini temel alan bütçe tanımları yanında, çağdaş görevlerini yansıtan tanımlardan da anlaşılacağı üzere zamanla ve günümüzde bütçe yoluyla kamu hizmeti üretme faaliyetlerinin ve bunu karşılayacak gelir kaynaklarının niteliği değişmiş ve artmıştır.

Bu nedenle bütçe kavramının hem önemi artmış hem de boyutu genişlemiştir. Bütçe bu yönleriyle, kamu ekonomisi çerçevesinde üretilen mal ve hizmetlerin bir finansman aracı olmaktadır. İşte kamu hizmetlerinin üretiminin ve finansmanının temelinde, bir yandan anayasalar öte yandan bütçe kanunları vardır.

Sıra Sizde

Çeşitli bütçe tanımlarının ortak yanlarından genel bir tanım çıkarabilir misiniz?