Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
30.07.2014
Ders: Sosyal Psikoloji      Ünite 9      3 Kasım 2010 Ara     

Çatışma Türleri

Çatışma olgusunun toplumdaki yaygınlığı göz önüne alındığında pek çok çatışma şeklinden söz edilebilir. Polis-vatandaş, amir-ast, karı-koca, anne-baba-çocuk, kadın-erkek, spor takımları, siyasi çatışmalar gibi örnekler çoğaltılabilir. Burada en çok bilinenler ve örgütleri ilgilendiren çatışma türleri üzerinde kısaca durulmaya çalışılacaktır.

Birey Düzeyli Çatışmalar
* Engellenme
* Amaç Çatışmaları
* Rol Çatışmaları ve Rol Belirsizliği

Sosyo-Psikolojik Çatışmalar
* Birey-Grup Arasındaki Çatışmalar
* Gruplar Arası Çatışmalar
* Grup-Sosyal Sistem Çatışması
* Birey-Sosyal Sistem Çatışması

Birey Düzeyli Çatışmalar

Birey düzeyli çatışmalar en genel anlamda bireyin kendi kararını vermede, eylem tarzını seçmede ya da eylemi yerine getirmede güçlükle karşılaşması sonucu ortaya çıkan durumları ifade eder (Baysal, Tekarslan, 1996, s.292-294).

İhtiyaçların dürtülere, dürtülerin güdülere, güdülerin ise davranışa yol açacağı şeklindeki motivasyon süreci göz önüne getirildiğinde, bireylerin güdülenme davranışlarında bulunurken kendilerine yönelik beklentileri her zaman tam olarak yerine getiremeyecekleri kolaylıkla görülebilir. Gerek bireyin çevresindekilerin beklentileriyle bireysel beklentilerin uyumsuzluğu, gerekse bireyin kendi hedef, güdü, rol ve gereksinimleri konusundaki çelişkileri sosyalizasyon sürecini karmaşık ve güç hale getirecek ve sonuçta bireyin stres ve çatışma yaşamasına neden olacaktır. Birey düzeyli çatışmalar ve stresler üç başlıkta ele alınabilir:

Engellenme

Bireyin belirli bir amaca ulaşmasına mani olunması veya hedefe ulaşmasına engel kurulması durumunda ortaya çıkar. Engeller açık olabileceği gibi gizli bir biçimde de ortaya çıkabilir.

Hedefe ulaşması açık bir engelle önlenen birey, derhal psikolojik savunma mekanizmalarından birisini harekete geçirecektir. Engellenme durumunda kullanılan temel savunma mekanizmaları Saldırganlık, Çekilme, Direnme ve Uzlaşmadır.

Amaç Çatışmaları

Bireylerin olumlu ya da olumsuz karşılıklı iki durumla karşılaştıklarında hangi seçenekleri kullanabilecekleri konusunda düştükleri çatışmalardır. Burada üç tip çatışma biçiminden söz edilebilir (Hellriegel, Slocum, Woodman, 1986, s.447):

Yaklaşma – Yaklaşma Çatışması: Bireyler iki olumlu seçenek arasında bir seçim yapmak istediğinde ortaya çıkan bir çatışmadır. Bireyin iki iyi iş teklifinden birini seçmede zorlandığı aşamadır.

Kaçınma – Kaçınma Çatışması: Bireyin iki veya daha fazla olumsuz seçenek arasından birini seçmek durumunda kalması. Diş çektirmekten korkan birinin, diş ağrısı çekmesi gibi.

Yaklaşma – Kaçınma Çatışması: Bireyin vereceği kararın hem olumlu hem de olumsuz yanlarının olması sonucunda ortaya çıkan çatışmadır. Maddi açıdan daha iyi bir konumda olacağı bir yere tayini çıkan emniyet görevlisinin, ailesinden uzakta kalacağı endişesi ile ikilemde kalması örnek olarak verilebilir.

Rol Çatışmaları ve Rol Belirsizliği

İki veya daha fazla kişi arasında meydana gelen bir çatışma türüdür. Amaç, tutum, değer ve davranışlar arasında farklılıklar olduğunda ortaya çıkan bir çatışmadır. Kişinin kendinden kaynaklanan çatışmaların ve kişilerarası çatışmaların temel kaynaklarından bazıları ise rol çatışmaları ve rol belirsizlikleridir (Özkalp, Kırel, 2001, s.398).

Rol Çatışmaları: En genel anlamıyla “bir role ve rol yükümlüsüne ilişkin beklentilerin uyumsuzluğu” şeklinde tanımlanabilir. Bir başka tanım ise rol çatışmasını, “kişinin yerine getirmesi beklenen iki ya da daha fazla rolün, birbiriyle çelişki yaratacak şekilde üst üste gelmesinin bir sonucu” olarak ele almaktır. Rol çatışması, beklentilerin ve algıların değişik kombinasyonlarına göre farklı biçimlerde ortaya çıkabilmektedir (Tekarslan, Kılınç, Şencan, Baysal, 2000, s.239).

Rol Göndericinin Kendi İçinde Çatışması: Bu rol çatışması şekli, belirli bir rol yükümlüsüne, aynı rol göndericinin, aynı anda birbirleriyle çelişen farklı rol beklentilerini göndermesi durumunu ifade eder (Örneğin, bir amirin alkollü sürücüye ceza yazması konusunda bir trafik polisini uyarması, aynı zamanda trafikte vatandaşa esnek olalım düşüncesini de empoze etmesi gibi.)

Göndericiler Arası Rol Çatışması: Belirli bir rol yükümlüsüne, belirli bir rol göndericiden gelen baskı ve beklentilerin, diğer rol göndericinin (ya da rol göndericilerin) baskı ve beklentileriyle uyumsuz olması durumunda görülür. Örgütsel yapıda bireyin amirden gelen astları kontrol et baskısı ile astlardan gelen “idare et” baskısı arasında kalması da göndericiler arası rol çatışması örneğidir.

Roller arası Çatışma: Bireyin aynı anda birbiriyle çelişen birden fazla rolü üstlenmesi durumunda ortaya çıkan çatışmadır. Bir öğretmen babanın, çocuğunun öğretmeni olması, yönetici bir annenin, ev ile iş arasında yaşadığı çatışma örnek olarak verilebilir. Roller arasında tercih yapamama durumu olduğu gibi, kişi belirli bir zaman diliminde çok fazla ve farklı rolleri üstlenmesi durumunda da çatışmalar yaşayabilir.

Kişi-Rol Çatışması: Bireyden istenen rol beklentilerinin kişinin tutum, değer ve kabul edilebilir davranışlarıyla ters düşmesi sonucu ortaya çıkan bir çatışmadır (Hellriegel, Slocum, Woodman, 1986, s.447). Rolün yeteneğe uyumsuzluğu konusunda ilk akla gelen belli başlı örnekler arasında yaratıcılık yeteneği olmayan reklamcı, konuşma özürlü öğretmen, utangaç bir tiyatro oyuncusu, iğne vuramayan bir hemşire sayılabilir.

Rol Belirsizliği: Birey düzeyli çatışmalardan birisidir. Rol belirsizliği en basit bir ifade ile bireyin ne yapacağını, kimlere ve nelere karşı sorumluluklarının olduğunu bilememesidir. Bireyin görevde rolünün net olamaması, görevinin gereklerini bilememesi, başarı değerleme kriterlerinde açıklık olmaması belirsizliğe, strese, engellenmeye ve iş tatminsizliğine neden olur.

Sosyo-Psikolojik Çatışmalar

İnsan yaşamında birey düzeyli çatışmaların yanı sıra; bireylerin birbirleriyle, gruplarla, içinde bulundukları sosyal ya da örgütsel sistemlerle, grupların birbirleriyle ve sistemle, sistemlerin birbirleriyle olan çatışmaları da oldukça önemli bir yere ve role sahiptir (Baysal, Tekarslan, 1996, s.300).

Birey-Grup Arasındaki Çatışmalar

Bu tür çatışmalar daha çok, çalışma gruplarının kendi norm ve standartlarını üyelerine benimsetmek ve itirazsız kabul ettirmek için onlar üzerinde uyguladıkları baskılardan kaynaklanan çatışmalardır. Grubun norm ve standartlarını, amaçlarını ve bu amaçlara ulaşmak için izlenen yöntemleri benimsemeyen ya da bunları kendi özgür iradesiyle çelişir gören bireyler, grup ile çatışma içine gireceklerdir. Grupça belirlenen üretkenlik hedefinin gerisinde kalan veya üstüne çıkan ve bundan dolayı cezalandırılan bir birey gruba kızıp onunla çatışma içine girebilir (Şimşek, Akgemici, Çelik, 1998, s.176).

Gruplar Arası Çatışmalar

Grup-İçi Çatışmalar: Grup içi çatışmalar tüm grup üyeleri veya bazıları arasında meydana gelen uyuşmazlıkları ifade eder. Bu tür çatışmalar, grubun başarı ve etkinliğini olumsuz etkiler. Aile-iş ilişkisinden kaynaklanan çatışmalar da bu gruba girer. Bu tür çatışmalara özellikle çok sık rastlanır. Örneğin bir görev grubunda çalışan bireylerin görev dağılımı nedeniyle birbirleriyle çatışması.

Gruplararası Çatışmalar: İki veya daha fazla grup arasında uyuşmazlık nedeniyle ortaya çıkan çatışmalardır. Gruplar arası çatışmalara sendika-yönetim ilişkileri örnek olarak verebilir. Bu tür çatışmalar gerginliklere, işten ayrılmalara, grup ile ilgili huzursuzluklara neden olabilir. Örgütlerde gruplar arası çatışmalar da üç grupta toplanabilir:

Dikey Çatışma: Örgütün değişik yetki kademelerinde bulunanlar arasında çıkan çatışmalardır. Bu tür çatışmalara genelde üstlerin, astları fazla baskı altına almaları, zorlamaları ve azarlamaları sonucunda rastlanır. Yetersiz iletişim, amaç ve çıkar farklılıkları, bilgi ve değerlerin algılanmasındaki eksiklik dikey çatışmalara yol açabilir.

Yatay Çatışma: Bir örgütte aynı kademede bulunanlar arasında çıkan çatışmalardır. Çıkar çatışması, amaç farklılıkları, algılamadaki farklılıklar bu tür çatışmalara yol açabilir.

Komuta-Kurmay Çatışmaları: Emir-komuta grupları ile kurmay personel arasında genelde otorite ilişkilerinden kaynaklanan çatışmalardır. Örgütlerin çoğu komuta bölümlerine, yardımcı kurmay bölümlerine sahiptir. Komuta yöneticileri verilen hizmetlerin ve süreçlerin tümünden sorumludurlar. Kurmay yöneticiler ise kontrol ve süreçlerde bazı tavsiyelerde bulunabilirler. Komuta yöneticileri genellikle kurmay yöneticilerin kendi otoritelerini sarsacağını düşünürler. Kurmay yöneticiler de önemli bir görevi üstlenmekle birlikte zaman zaman komuta yöneticilerinin gölgesinde kaldıklarını düşünürler. Bu durum da çatışmalara neden olur.

Grup-Sosyal Sistem Çatışması

Bu tür çatışmalarda da, temelde iki sistem arasında, gruplar arasındakine benzer nedenlerden ötürü bir uyuşmazlık veya çekişme bulunması ya da belirli bir sistem içinde yer alan bir grubun, o sistemin amaç, değer, kural,norm ve ödül sistemleriyle ters düşmesi söz konusudur (Baysal, Tekarslan, 1996, s.301).

Birey- Sosyal Sistem Çatışması

Bireyin, sosyal sistemin amaç, değer, kural ve iklimiyle uyumsuzluğunun yol açtığı çatışmalardır. Batıda doğmuş yetişmiş birinin tayininin doğudaki bir yerleşim bölgesine çıkması durumunda yaşadığı kültürel çatışma örnek olarak verilebilir.

Sıra Sizde

Çevrenizde en çok hangi çatışma türlerini yaşıyorsunuz? Nedenleri ile tartışınız.

Bir Cevap Yazın

*