Kayıt Ol  |  Giriş
NotOku'yu +1'le
Açıköğretim fakültesi (AÖF) e-öğrenme eğitim portalı
22.10.2014
Ders: Anne-Çocuk Sağlığı ve Beslenmesi      Ünite 5      21 Ocak 2012 Ara     

Beslenme İle İlgili Temel Kavramlar

Bu bölümde beslenme ve sağlık alanında yapılan bilimsel çalışmaların ışığında beslenme ile ilgili temel tanım ve kavramlar ile sağlıklı beslenmenin genel kuralları açıklanmaktadır.

Beslenme alanında yapılan çalışmalar, yirminci yüzyılda hızla gelişmeye başlamış, besin analizleri ve besin teknolojisindeki gelişmeler ile beslenme ve beslenme sağlık ilişkisi açığa kavuşmuştur. Beslenme, insanın temel gereksinimlerinin başında gelir. Yaşamın her döneminde, özellikle bebeklik ve çocukluk yıllarında, sağlıklı olmanın temel koşullarından en önemlisi yeterli ve dengeli beslenmedir.

Tartışalım

Beslenme alanında yapılan çalışmaların 20. yy’da hızlı gelişmeye başlamış olmasının nedenleri neler olabilir? Tartışınız.

Beslenme

Beslenme, büyüme ve gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve verimli olarak uzun süre yaşamak için, vücudun gereksinim duyduğu besin öğelerinin vücuda alınması ve kullanılmasıdır. Beslenme, karın doyurmak veya canının istediği her şeyi yemek değildir. İnsanın sağlıklı yaşaması için yaklaşık kırktan fazla besin öğesine gereksinimi olduğu, yapılan bilimsel çalışmalarla kanıtlanmıştır. İnsan sağlığını, beslenmenin yanı sıra kalıtım, iklim ve çevre koşulları gibi birçok değişkenin etkilediği bilinmektedir. Beslenme sosyal, kültürel ve ekonomik boyutları olan temel bir işlevdir.

Tartışalım

Beslenme, niçin karın doyurmak ya da canının istediği her şeyi yemek olarak değerlendirilmemektedir? Tartışınız.

Besin

Besinler (gıda, yiyecek) su, organik ve inorganik öğelerden oluşmuştur. Yenilebilen bitki ve hayvan dokuları besin olarak tanımlanır. Besinlerin yumurta, et, süt, pirinç, ıspanak, elma vb. örneklerle çoğaltılması olanaklıdır. İnsanlar bu besin maddelerini yiyerek yaşamlarını sürdürürler. Günümüzde, özellikle gelişmiş ülkelerde besin endüstrisi “sağlıklı besin” arayışı içindedir. Sağlıklı besin tanımı ile besin endüstrileri üretimlerini fazlalaştırarak, satışlarını arttırma yoluna gitmektedir. Bu nedenle, özellikle gelişmiş ülkelerdeki yetkili kuruluşlar, “sağlıklı beslenme rehberi” hazırlayarak bu konuda kişileri bilinçlendirmeye yönlendirmeye çalışmaktadır. Aynı zamanda besinlerin üretimi sırasında toksik ve mikrobiyolojik yönden kirlenme ve bulaşmaların önlenmesi için çok sıkı denetim mekanizmaları geliştirilmiştir.

Tartışalım

Gelişmiş ülkelerin “sağlıklı besin” arayışları ile gelişmekte olan ülkelerin “fastfood’ yiyeceklere yönelmelerini nasıl değerlendirmektesiniz? Tartışınız.

Genelde toplumun tükettiği temel besinler bulundukları bölgelerde en çok üretilen besinlerdir. Bir toplumun beslenmesini coğrafya, iklim, tarım, hayvancılık, sanayileşme ve kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması gibi çok fazla değişken etkilemektedir. Toplumların sanayileşme düzeylerinin artmasıyla birlikte halk, kendi ürettiğini tüketme yerine besin endüstrisinde işlem görmüş, saflaştırılmış besinleri alma yoluna gitmektedir.

Soru

Herhangi bir işlem görmeden yenebilen besin maddeleri nelerdir?

Besin maddeleri, ekmek, sosis, salam, peynir, tereyağı, marmelat, vb. gibi çeşitli işlemlerden sonra tüketilenlerin yanında; armut, şeftali, kiraz, marul gibi işlem görmeden de tüketilebilen maddelerdir. Besinlerin içerisinde vücut tarafından gereksinim duyulan kimyasal maddeler bulunmaktadır.

Besin Öğesi

Besinlerin bileşimini oluşturan su, organik ve inorganik öğelere, “besin öğesi (Besin Elementi)” denir. Besin öğesi, vücuda ısı ve enerji sağlayan, yıpranan dokuları yenileme, doku yapımı gibi görevleri olan ve sağlıklı yaşam için vücut tarafından gereksinim duyulan her türlü kimyasal maddedir. Besin öğeleri besin maddelerinin bileşiminde bulunur. Besin endüstrisinin gelişmesi, bilim ve teknolojinin ilerlemesiyle birlikte besinlerin bileşimleri analiz edilmiş, yapı ve özellikleri saptanan bazı besin öğeleri belirli yöntemlerle ilaç şeklinde paketlenmiştir. Bugün sağlıklı bir yaşam için kırktan fazla besin öğesi ve bunların her birinin ayrı işlevlerinin olduğu, bunlardan birinin gerektiği kadar veya hiç alınmadığı durumlarda büyüme ve gelişmenin engellendiği, sağlığın bozulduğu bilimsel çalışmalarla ortaya koyulmuştur.

Soru

Besin öğeleri gereğinden fazla alınırsa ne olur?

Besin öğelerinin vücuda gereğinden fazla alınması; büyüme ve gelişmeyi engellediği gibi sağlığı da bozar.

Yeterli ve Dengeli Beslenme

Büyümek, gelişmek, sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşamak için gerekli olan enerji ve besin öğelerinin her birini yeterli miktarda sağlayacak olan besinlerdir. Besinlerin değerlerini kaybetmeden, sağlığı bozucu duruma gelmeden, en ekonomik şekilde alınıp vücutta kullanılmasına, yeterli ve dengeli beslenme adı verilmektedir.

İnsan sağlığı için gerekli olan 40’ı aşkın besin öğesini, istenen düzeyde hiçbir besin maddesi sağlayamaz. Pek çok besin, bazı besin öğelerinden zengin, bazılarından ise yoksun olabilir. Besinlerimiz içerdikleri besin öğelerinin türleri ve miktarları yönünden farklılık gösterir.

Soru

Besin öğelerini kimyasal yapılarına ve vücut çalışmasındaki etkinliklerine göre kaç kümede toplamak olanaklıdır?

İnsanın sağlıklı olması için gereksinimi olan ve besinlerin bileşiminde yer alan 40’ı aşkın besin öğesi kimyasal yapılarına ve vücut çalışmasındaki etkinliklerine göre beş kümede toplanabilmektedir:
- Proteinler
- Yağlar
- Karbonhidratlar
- Mineral maddeler (madenler)
- Vitaminler

Bazı besinler, yukarıda sayılan besin öğesi gruplarından zengin, bazıları ise fakir olabilir. Günlük yaşamda vücut için gerekli olan bu besin öğelerini belirli oranda tartarak bir araya getirip tüketmek olanaksızdır. Ancak laboratuvar koşullarında bu besin öğelerini insan gereksinimini karşılayacak şekilde hazırlamak olanaklı olabilir. İnsan yemekten ve içmekten haz duymak ister. Sağlıklı yaşam için gerekli besin öğelerinin uygun bir düzen içinde sağlanması amaçlanırken, bir yandan da yemek yemekten haz duyulması sağlanmalıdır. Besin üretiminin çeşitlendirilmesi ve işleme teknolojisinin geliştirilmesi ile toplumlara özgü beslenme modelinde de değişmeler oluşmaktadır.

Soru

Besin öğelerini vücutta toplamak olanaklı mıdır?

Vücutta bazı besin öğelerinin depoları bulunurken, bazıları vücutta birkaç saatten fazla kalamazlar. Besin öğelerinin vücuttaki depolanma süreleri ve miktarları besin öğesine göre farklılık gösterir.

Örnek

Örneğin; insan vücudunda C vitamini (askorbik asit) deposu yoktur. C vitamini birkaç saatten fazla depolanamaz. Vücuda fazla alınan C vitamini böbrekler yolu ile dışarı atılır. Kemik ve dişlerin yapı taşını oluşturan kalsiyum kemik dokusunda uzun yıllar depolanabilmektedir. Aynı şekilde D vitamini de (kalsiferol) vücutta depolanabilen ve yağda eriyen bir vitamindir.

Besinlerde doğal olarak çok az miktarda bulunan D vitamini gereksinimini karşılamanın en iyi yolu güneş ışığından yeterince yararlanmaktır. Anne sütü ile beslenen bebekler, 6. aya kadar yeterince güneş ışığı alamayabilirler. Bu durumda destek yapılması gerekebilir. Aynı şekilde yaşlılarda da D vitamini desteği gerekebilir. Ancak D vitamini depolandığı için fazlası toksik etki gösterebilir. Bu nedenle doktor kontrolünde alınması gereklidir.

Tartışalım

Burada anlatılanlar ile “Sorun Tanımı”nda verilenleri karşılaştırınız.

Çocuğu yetişkinden ayıran en önemli özellik, çocuğun devamlı büyüme ve gelişme halinde olmasıdır. Büyüme ve gelişme birbirine paralel giden olgulardır. İnsan vücudu beslenmenin bir ürünüdür. Besin öğelerinin her birinin vücut çalışmasına ve büyümeye yönelik ayrı ve çeşitli görevleri bulunmaktadır.

Soru

Sindirim, emilim ve metabolizma ne demektir?

Vücuda alınan besin maddeleri sindirim kanalında en küçük yapı taşlarına ayrılarak, emilime hazır hale gelir. Bu olaya sindirim denilmektedir. Besin öğelerini oluşturan yapı taşlarının kana geçerek (emilerek) vücut dokularına taşınmasına da emilim denilmektedir. Emilen en küçük yapı taşları, dokularda solunumla alınan oksijenle yanarak enerji oluştururken diğer taraftan da en küçük yapı taşları birleşerek yeni vücut dokuları ve savunma hücreleri ile enzimleri oluştururlar ve eskiyen, yıpranan hücreleri onarır ya da yenilerler. Vücutta meydana gelen tüm bu kimyasal reaksiyonlara (tepkimelere) metabolizma denir.

Bir Cevap Yazın

*