19. ve 20. Yüzyılda Osmanlı İktisat Siyaseti
Osmanlı yöneticilerinin iktisadî siyasetinde 19. yüzyılda da İstanbul’un iaşesi ve maliyenin ihtiyaçları ön plânda idi. Devlet, Mehmet Ali Paşa isyanının baskısı altın da 1838′de İngiltere ile iktisadî tavizler verdiği Balta Limanı Antlaşması’nı yaptığın da, Osmanlı yönetimini meşgul eden sorun, imparatorluğun toprak bütünlüğünü korumak için İngiltere’nin siyasî desteğini sağlamaktı. Antlaşma ile Osmanlı Devleti, yabancı tâcirleri iç gümrük vergilerinden muaf tutarak onlara yerli tâcirler karşısında yeni ayrıcalıklar tanıdı. Devlet, ülkeden Avrupa’ya hammadde ihracatını kontrol etme ve gereğinde ihracata yeni vergi salma hakkından vazgeçti.
Antlaşma, Osmanlı Devleti’nin uygulayacağı ithalât ve ihracat vergilerini belirledi. Antlaşmayla Osmanlı Devleti, kendi gümrük vergilerini Avrupa devletleriyle birlikte saptamayı kabul etti. Yabancı sermaye yatırımlarına izin veren 1856 Islahat Fermanı ve yabancıların toprak satın almasına izin veren 1867 Nizamnamesi de siyasî destek uğruna Avrupa devletlerine verilen iktisadî tavizlerdi. Bu tavizler Osmanlı İmparatorluğunda Avrupa sermayesinin faaliyetlerini ve nüfuzunu artırdı. Osmanlı Devleti 19. yüzyılda da maliye sorunları ile uğraşmak zorunda kaldı.
İltizam sistemi, merkezî devletin vergi gelirlerini zayıflatmıştı. Özellikle Batı Anadolu’da âyân denilen zümre devlet adına topladığı verginin büyük bir kısmına el koyuyordu. Bütçe açıklarının zorlamasıyla tağşişlerin iyice sıklaştığı 1789-1844 arasında fiyatlar 10-15 kat arttı. Paranın değerinde değişmeler ekonomiyi ve toplu mu olumsuz etkiliyordu. 1844′te Tashih-i Ayar kararı ile gümüş kuruş, gümüş mecidiye ve altın liranın madenî içerikleri tespit edildi ve tağşişlere son verildi.
Osmanlı Devleti 1840′ta kaime denilen ilk kâğıt parayı tedavüle çıkardı. Ancak kaime, ihracı kontrol altında tutulmadığından kâğıt para sikkeler karşısında değer yitirdi. Devlet kaimeleri 1860′larda piyasadan topladı. Banknot basma yetkisi 1863′te kurulan Fransız-İngiliz sermayeli Bank-ı Osmanî-i Şahaneye (Osmanlı Ban kası’na) verildi. Devletten bağımsız olan bu banka, fiyat istikrarını koruma baha nesiyle ekonominin canlanmasına elvermeyen sıkı bir para politikası uyguladı. Banka 1877-78 Rusya Harbinde de Osmanlı Devleti’nin kredi talebini reddederek devlete zorluk çıkardı. Birinci Dünya Savaşı başladığında devlet bankaya verdiği ayrıcalığı kaldırarak tekrar banknot bastı.
Avrupalı sermayedarlar Osmanlı bütçe açıklarının kazançlı bir plâsman alanı olabileceğini görerek Osmanlı Devletine kendilerine borçlanması için baskı yap mağa başladı. Osmanlı Devleti önce Avrupa’ya borçlanmaktan kaçındı. Baskıların sonucu ve 1854′te Kırım Savaşının yarattığı zorlamayla Osmanlı devlet tahvilleri ilk defa Avrupa borsalarında satışa çıkarıldı. Osmanlı Devleti ödünç paranın büyük kısmını cari harcamalarda, donanma harcamalarında, maaş ödemekte ve saray inşaatlarında kullandı. Borcun faizi yüksekti, borçlanma devam etti ve borç birikti.
Avrupalı finans kurumları bu krediden büyük faiz gelirleri kazanmaktaydı ve Osmanlının borçlanmasını destekledi. 1873′te merkez ülkelerinde başlayan borsa bunalımı Osmanlının borçlanmasını zorlaştırınca 1876′da Osmanlı Devleti borç ödemelerini sürdüremez hâle geldi. Devletin 1881′de alacaklılarla yaptığı ve Muharrem Kararnamesi denilen anlaşma, borçları ödeme şartlarını yeniden düzenledi. Kararname yabancı alacaklıların Osmanlı ülkesinde kuracakları Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar) İdaresi denilen bir örgütle Osmanlı ülkesinde vergi toplayıp Avrupa’ya aktarmasını hükme bağladı. Yirmiyi aşkın kentte örgütlenen Düyun-u Umumiye İdaresi, Osmanlı Bankası’yla işbirliği yaparak tuz ve tütün tekel gelirlerini, ham ipekten, balıkçılıktan, alkollü içecek üretiminden toplanan vergileri ve Doğu Rumeli vilâyetinin yıllık vergilerini Avrupalı alacaklılara aktarmaya başladı. 1881′den sonra Osmanlı Devleti borçlanmaya ve borç ödemek için tekrar borçlanmaya devam etti. 1881-1914 yıllarında Osmanlı Devleti, borç olarak aldığı meblağın iki katını ana para ve faiz olarak Avrupa’ya aktardı.
Sayfalar: 1 2
Loading ...
Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış.
Yorum yapın