13. Toplu İş Uyuşmazlıklarının Grev ve Lokavtla Çözümü

Bu ünitede, grev ve lokavt kavramları, kanuni grev ve lokavt ile kanun dışı grev ve lokavt konuları, grev ve lokavt kararının alınması, uygulanması ile grev ve lokavtın sona ermesi ele alınarak açıklanacaktır.

Amaçlarımız

Bu üniteyi çalıştıktan sonra aşağıdaki soruları yanıtlayabileceksiniz:
- Grev nedir?
- Lokavt nedir?
- Grev ve lokavt nasıl kanun dışı hale gelir?
- Grev ve lokavt kararı nasıl alınır?
- Grev ve lokavt nasıl uygulanır?
- Grev ve lokavt hangi hallerde sona erer?

Örnek Olay

Davacı A, işine son verilmesi sebebiyle mahkemeye başvurmuş, ihbar, kıdem ve sendikal tazminat ödetilmesine karar verilmesini istemiştir. Yerel mahkeme isteği kısmen hüküm altına almış, hüküm süresi içinde davalı avukatı tarafından temyiz edilmiş ve konu Yargıtay’a intikal etmiştir. Yargıtay’ a göre, işyerinde diğer işçilerle birlikte iş saatlerinde izinsiz yapılan toplantıya katılan ve işbaşı yapmadığı gibi işyerini terk edip ertesi günü işbaşı yapmamak suretiyle topluca işi bırakmak eylemine katıldığı sabit olan işçinin hizmet akdinin derhal (bildirimsiz) feshinde kanuna bir aykırılık bulunmadığı için ihbar tazminatı, kıdem tazminatı ve sendikal tazminat taleplerinin kabulü yolunda bir karar verilemez. Bu bakımdan Yargıtay yerel mahkemenin verdiği kararın bozulmasına hükmetmiştir.

Yukarıdaki metin bir Yargıtay kararından uyarlanmıştır. (Yarg. 9. HD. , E. 1997/16904, K. 1997/21880, T. 19. 12. 1997)

Anahtar Kavramlar

- Grev
- Lokavt
- Kanun dışı grev
- Kanun dışı lokavt
- Grev oylaması
- Grev ve lokavtın ertelenmesi

İçindekiler

- GREVİN TANIMI VE UNSURLARI
- LOKAVTIN TANIMI VE UNSURLARI
- GREV VE LOKAVT KARARININ ALINMASI
- GREV VE LOKAVTIN UYGULANMASI
___- Grevin Sürekli Yasaklandığı Haller
___- Grevin Geçici Olarak Yasaklandığı Haller
___- Grev Oylaması
___- Grev ve Lokavtın Ertelenmesi
___- Tarafların Özel Hakeme Başvurması
___- Grevin Mahkeme Kararıyla Durdurulması
- KANUNİ GREV VE LOKAVT UYGULAMASININ HÜKÜM VE SONUÇLARI
___- Greve Katılan ve Lokavta Maruz Kalan İşçilerin İşyerinden Ayrılma Zorunluluğu
___- İş Sözleşmesinin Askıda Kalması
___- Çalıştırma ve Çalışma Yasağı
___- Greve Katılamayacak ve Lokavtta İşten Uzaklaştırılamayacak İşçiler
___- Grev ve Lokavtın İşveren Tarafından İşçilere Sağlanan Konut (Lojman) Haklarına Etkisi
___- Grev ve Lokavt Gözcüsü Bulundurulması
- GREV VE LOKAVTIN SONA ERMESİ
___- İşçi veya İşveren Tarafının Sona Erdirme Kararı
___- İşçi veya İşveren Sendikasının Hukuki Varlığının Son Bulması Veya Faaliyetinin Durdurulması
___- İşçi Sendikasının Üyelerini Kaybetmesi
___- Grev ve Lokavt Süresince Mülki Amirin Yetkileri

GREVİN TANIMI VE UNSURLARI

Genel anlamda grev, işçilerin işverene isteklerini kabul ettirmek için kendi aralarında verdikleri bir karara dayanarak topluca işi bırakmalarıdır. Türk iş hukukunda grev bir hak olarak tanınmıştır. 1982 Anayasasının 54. maddesi ile tanınan ve güvence altına alınan bu hak, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler arasında yer almıştır. 2822 sayılı TİSGLK’nın 25. maddesinin 1. fıkrasında grev, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti tamamen durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veyahut bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmaları şeklinde tanımlanmıştır.

Bu tanımdan yola çıkarak grevin unsurlarını iki grupta toplayabiliriz. Bunlardan ilki, işçilerin işi bırakmaları, ikincisi ise, işçilerin kendi aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun kararına uyarak işi bırakmalarıdır.

TİSGLK’nın 25. maddesinin 2. fıkrasında ise, kanuni grevin tanımı yapılmıştır. Buna göre, toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde işçilerin iktisadi ve sosyal durumlarıyla, çalışma şartlarını korumak veya düzeltmek amacıyla TİSGLK hükümlerine uygun olarak yapılan grev kanuni grev olarak tanımlanmıştır.

Bu tanımdan hareketle kanuni grevin unsurlarını da şu şekilde sıralamak mümkündür:
- Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında yani toplu menfaat uyuşmazlığında greve gidilmiş olmalıdır.
- Greve, işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarıyla çalışma koşullarını korumak ve düzeltmek amacıyla gidilmiş olmalıdır.
- Grev 2822 sayılı TİSGLK hükümlerinde öngörülen usul ve şekil şartlarına uygun olarak yapılmalıdır.

LOKAVTIN TANIMI VE UNSURLARI

Genel anlamda lokavt, toplu iş uyuşmazlıklarında işverenlerin işçi tarafına isteklerini kabul ettirebilmek için işçileri topluca işten uzaklaştırmalarıdır. 2822 sayılı TİSGLK’nun 26. maddesinin 1. fıkrasında lokavt, işyerinde faaliyetin tamamen durmasına sebep olacak tarzda, işveren veya işveren vekili tarafından kendi teşebbüsü ile veya bir işveren kuruluşunun verdiği karara uyarak işçilerin topluca işten uzaklaştırılması şeklinde tanımlanmıştır. Bu tanımdan yola çıkarak lokavtın unsurlarını iki grupta toplamak mümkündür. Bunlardan ilki, işçilerin faaliyetin tamamen durmasına sebep olacak tarzda topluca işten uzaklaştırılmaları, ikincisi ise, lokavtın işveren veya işveren vekilinin ya da işveren kuruluşunun kararı ile gerçekleşmesidir.

TİSGLK’nun 26. maddesinin 2. fıkrasında da kanuni lokavttan söz edilmiştir. Buna göre, toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması ve işçi sendikasının grev kararı alması halinde, TİSGLK hükümlerine uygun olarak yapılan lokavt kanuni lokavt olarak tanımlanmıştır. Bu tanıma göre, kanuni lokavtın iki unsuru vardır.

Bunlar:
- Toplu iş sözleşmesi yapılması sırasında menfaat uyuşmazlığı çıkması ve işçi sendikasının grev kararı almış olması ve
- Lokavtın TİSGLK hükümlerinde öngörülen usul ve şekil şartlarına uygun olarak yapılmasıdır.

KANUN DIŞI GREV VE LOKAVT

Kanuni grev için aranan şartlar gerçekleşmeden yapılan greve kanun dışı grev denir. Siyasi amaçlı grev, genel grev ve dayanışma grevi kanun dışı grevlerdir. Ayrıca işyeri işgali, işi yavaşlatma, verimi düşürme gibi eylemlere de kanundışı grevin müeyyideleri uygulanır.

Kanuni lokavt için aranan şartlar oluşmadan yapılan lokavta da kanun dışı lokavt denir. Siyasi amaçlı lokavt, genel lokavt, dayanışma lokavtı ve saldırı lokavtı kanun dışı lokavttır. Ayrıca, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, milli egemenliğe, Cumhuriyete, milli güvenliğe aykırı amaçla grev ve lokavt yapılamaz (TİSGLK. m. 26/IV).

Karar verilen veya uygulanmakta olan bir grev veya lokavtın kanun dışı olup olmadığının tespit edilmesini, uyuşmazlığın tarafları yetkili iş mahkemesinden her zaman talep edebilirler. Bunun için tespit davası açılır ve mahkeme 1 ay içinde kararını verir. Verilecek karar tarafları ve işçi ve işveren sendikası üyelerini bağlar ve ceza davaları için de kesin delil teşkil eder (TİSGLK. m. 46).

Karar verilen veya uygulanmakta olan bir grev veya lokavtın kanun dışı olup olmadığı nasıl tespit edilir?

GREV VE LOKAVT KARARININ ALINMASI

Taraflar arasındaki toplu menfaat uyuşmazlığının barışçı yollarla çözümü sağlanamamışsa ve uyuşmazlığa konu olan iş ve işyeri grev ve lokavt yasakları kapsamı dışındaysa, uyuşmazlık tarafı olan işçi sendikası, uyuşmazlığın çözümü için son çare olan grev kararını almakta serbesttir. Bu durumda işçi sendikası TİSGLK hükümlerine uygun olarak grev kararı alacaktır. Toplu görüşme ve arabuluculuk aşamalarının anlaşma sağlanamadan tamamlanması halinde, arabulucunun hazırladığı uyuşmazlık tutanağını alan görevli makamın uyuşmazlık tutanağını taraflara tebliğ etmesinden itibaren 6 işgünü geçtikten sonra, onu izleyen ikinci 6 işgünü içinde uyuşmazlığın tarafı olan işçi sendikasının grev kararı alması gerekir. Bu süre içinde uyuşmazlığın tarafı olan yetkili işçi sendikası grev kararı almazsa, yetki belgesi hükümsüz olur. Bu durumda toplu iş sözleşmesi yapmak isteyen işçi sendikası toplu iş sözleşmesi prosedürünün başına dönmek ve yeniden yetki tespiti için başvurmak zorunda kalır.