08. Risk Yönetimi

Opsiyon maliyeti olan 8000 $ da dikkate alındığında, tahsil edilen net dolar miktarı

1739130 $ – 8000 $ = 1731130 $

olacaktır. Amerikan firması put opsiyonu ile pozisyonunu hedge etmesiydi, cari koşullarda 1 $ = 0,5925 £ olan kurdan

elde edecekti. Böylece, firma kur riskini tamamen ortadan kaldırarak

1731130 $ – 1687764 $ = 43366 $

kâr elde etmiştir. Doğal olarak durum bunun tersi de olabilirdi. Örneğin, opsiyonun vadesi geldiğinde spot kur 1 $ = 0,5475 £ olsaydı, firma piyasada bu sterlinleri satarak

elde edebilirdi. Oysa yukarıda yaptığımız hesaplamalardan hatırlayacağınız gibi, opsiyonu kullanması durumunda elde edeceği net dolar miktarı 1731130 $ idi. Bu durumda firma, opsiyonu kullanması durumunda cari piyasa koşullarına göre

1731130 $ – 1740644 $ = – 9514 $

kayba uğramaktadır. Oysa firma opsiyon sözleşmesini kullanmazsa kaybı, opsiyon maliyeti olan 8000 $ olacaktır. Dolayısıyla firma opsiyonu kullanmaktan (işleme koymaktan) vazgeçecek ve eline geçen 1 milyon sterlini spot piyasadaki kurdan dolara çevirecektir. Ancak, her iki durumda da firmanın kur riskini ortadan kaldırdığına dikkatinizi çekmek isteriz.

Swap Sözleşmeleri

Swap sözleşmeleri, işlemin iki tarafının karşılıklı olarak ödemeleri takas ettikleri bir finansal sözleşmedir. Söz konusu ödemeler ise faiz ödemeleri ve döviz ödemeleri şeklinde olabilmektedir. Yani, swap işlemleri faiz swapı ve döviz swapı olarak iki şekilde gerçekleştirilebilir.

Faiz Swap Sözleşmeleri: Faiz swapı, farklı borçlanma kaynaklarından benzer vadeli ve aynı miktarda anapara borçlanmış iki tarafın, faiz ödeme yükümlülüklerini, genelde bir banka arcılığı ile birbirlerine devretmelerini içermektedir. Faiz swapı, kredi temin ettikten sonra firmalara bu kredilerin faizlerini arzuladıkları biçimde ödeme ve kredi maliyetini düşürme olanağı sağlar. Çünkü swap işlemleri genellikle riskleri farklı taraflar arasında yapılır. Faiz swapına girmekle yeni bir borç sağlanmaz ve bir kaynak artışı söz konusu değildir. Sadece faiz ödemelerinin yapısı değiştirilerek, finansman şeklinin yapısı işletmenin nakit akış yapısına uyarlanmaktadır. Faiz swapları iki farklı şekilde yapılır: Sabit faiz-değişken faiz swapı ve değişken faiz-değişken faiz swapı.

Şimdi bir örnekle sabit faiz-değişken faiz swapının nasıl gerçekleştirileceğini ortaya koymaya çalışalım. İstanbul’da faaliyet gösteren A ve B isimli firmalar aynı miktar üzerinden (100 milyar TL) ve aynı vadeyle (5 yıl) borçlanmak istemektedirler. Bu firmalardan A, uzun yıllardan beri piyasada faaliyet gösteren kredibilitesi yüksek bir firma iken, B firması henüz yeni kurulan, bu nedenle piyasa tarafından fazlaca tanınmayan bir firmadır. Bir diğer deyişle, A firması riski düşük, B firması ise riski yüksek bir firma olarak değerlendirilmektedir. Faaliyet alanlarının özelliği gereği riski düşük olan A firması değişken faizle, buna karşılık riski yüksek olan B firması ise sabit faizle borçlanmak istemektedirler. Bu iki firmaya bankalar tarafından önerilen faiz oranları aşağıda verilmektedir:

Bu iki firma isteklerinin tersine borçlanarak faiz swapına gidebilirler. Buna göre riski düşük olan A firması yıllık %18 sabit faizle borçlanır. Riski yüksek olan B firması ise yıllık TÜFE + %2′lik değişken faizle borçlanır. İki firma sabit faiz/değişken faiz ödemelerini swap ederler. Taraflar swap için aşağıdaki faiz ödemelerini kabul edeceklerdir:

Taraflar arasındaki swap mekanizmasını, – işaret ödenecek, + işaret tahsil edilecek faiz ödemelerini ifade edecek şekilde aşağıdaki gibi özetleyebiliriz:

Dikkat ederseniz, riski düşük olan A firması arzuladığı gibi değişken faizle borçlansaydı yıllık TÜFE + %1 ödeyecekti. Oysa swap işleminden sonra ödeyeceği faiz, sadece yıllık TÜFE’ye eşit olacaktır. Yani, A firması faiz maliyetini yıllık bazda 1 puan aşağıya çekme olanağı elde etmektedir. Öte yandan, riski yüksek olan B firması, arzuladığı gibi sabit faizle borçlanmış olsaydı yıllık %21 faiz ödeyecekti. Oysa swap işleminden sonra ödeyeceği yıllık faiz oranı %20 olacaktır. Yani, B firması, faiz maliyetini yıllık bazda 1 puan düşürmüştür.

Döviz Swapları: Döviz swapı, farklı para birimlerinden borçlanmalarla ilgili nakit akışlarının iki taraf arasında değiştirilmesidir. Firmalar iki nedenle döviz swapı yapmak isteyebilirler. İlk olarak, firmanın gereksinim duyduğu para cinsinden borçlanma olanağı yokken başka bir para birimi üzerinden borçlanma şansının olması. İkinci olarak, ihtiyaç duyulan fonların en düşük maliyetle başka bir döviz cinsinden elde edilerek istenen döviz cinsi ile swap edilmesidir.

Döviz swapları üç aşamada gerçekleşir:
- Anaparalar anlaşmaya varılan kur üzerinden (genellikle spot kur) takas edilir
- Taraflar anlaşılan ve aracı banka tarafından netleştirilen periyodik faizleri karşılıklı olarak öderler
- Vade sonunda anaparalar taraflarca birbirlerine iade edilir.

Şimdi bir örnekle döviz swapı mekanizmasının nasıl çalıştığını ortaya koymaya çalışalım. Bir ABD şirketi ithal ettiği bir malzeme bedeli için 200 bin €, bir Alman firması ise ödeyeceği bir borç için 240 bin $ krediye ihtiyaç duymaktadırlar. Firmalar ihtiyaç duydukları bu fonları iki şekilde karşılayabilirler. Bankalarından ulusal para birimi ile borçlanıp bunu ihtiyaç duydukları yabancı paraya çevirebilirler veya bankalarından doğrudan yabancı para üzerinden borçlanabilirler. Aslında bu firmalar için bir üçüncü yol swap sözleşmesine girmektir. Bunu görebilmek için, bu iki firmaya bankaları tarafından önerilen kredi faiz oranlarının aşağıdaki gibi olduğunu kabul edelim:

Bu verilere göre ABD şirketi dolar üzerinden, Alman şirketi de euro üzerinden borçlandıklarında avantajlı olmaktadırlar. Bu şirketler aynı vadede ve aynı miktarda krediye ihtiyaç duyuyorlarsa, avantajlı oldukları para biriminden borçlanarak döviz swapı yoluna gidebilirler. Spot piyasada 1 € = 1,20 $ olduğunu kabul edersek, bu şirketlerin borçlanmak istedikleri miktarın eşit olduğunu görürüz. Hatırlarsak, ABD firması 200 bin €, Alman firması ise 240 bin $ krediye ihtiyaç duymaktaydılar. Bu durumda, ABD firması avantajlı olduğu $ üzerinden, Alman firması da avantajlı olduğu € üzerinden borçlanıp, bir swap bankası aracılığı ile swap sözleşmesi yapmalıdır. Yapılacak swap anlaşması ile ABD şirketi $ borcunu %10,25 yıllık faizle borcuna, Alman şirketi ise € borcunu %7,25 yıllık faizle $ borcuna dönüştürür. Bu durumda her iki şirket de %0,75′lik bir maliyet avantajı sağlar, swap bankasının kazancı ise %0,50 olur. Swap mekanizmasının işleyişi aşağıdaki grafiklerle özetlenebilir:

Risk yönetimi konusunda kullanılabilecek türev ürünlerle ilgili daha ayrıntılı teknik bilgi Kaşlıoğlu, Ö. (2001). Fon Yönetimi. İstanbul: MacMedya, s. 6-125′de bulunabilir.

Bu süreci özetlersek, ilk aşamada ABD firması %7 yıllık faizle 240 bin $ borçlanırken, Alman firması da yıllık %10 faizle 200 bin € borçlanmaktadırlar. Firmalar, swap bankası aracılığı ile bu anaparaları takas etmekte ve Alman firması %7,25 yıllık faizle dolar borcunun faiz taksitlerini, Amerikan firması da %10,25 yıllık faizle euro borcunun faiz taksitlerini ödemeyi üstlenmektedir. İkinci aşamada, Alman firması %7,25 yıllık faizi swap bankasına ödemekte, banka da bunu orijinali %7 olan faizle Amerikan firmasına, o da kendi bankasına ödemektedir. Bunun nedeni çok açıktır; zira Amerikan firması yıllık %7 faizle borç almıştır. Benzer şekilde, Amerikan firması %10,25 yıllık faiz ödemesini swap bankasına aktarmakta, banka da bunu orijinali %10 olan faizle Alman firmasına, o da kendi bankasına ödemektedir. Hatırlarsanız, Alman firması borçlandığı 200 bin € için yıllık %10 ödemektedir. Gördüğünüz gibi, her iki firma da bu süreçten faiz maliyetini %0,75 puan düşürerek kazançlı çıkmaktadırlar. Zira Amerikan firması ihtiyacı olan euro krediyi yıllık %10,25 faiz ile elde etmektedir. Oysa firma kendi bankasından euro kredisi alsaydı %11 yıllık faiz ödeyecekti. Öte yandan, Alman firması ihtiyacı olan dolar kredisini yıllık %7,25 faizle elde etmektedir. Oysa firma kendi bankasından dolar cinsi kredi kullansaydı yıllık %8 faiz ödeyecekti. Bu arada swap bankası da %0,50 puanlık bir kazanç elde etmektedir. Swap sözleşmesinin son aşamasında ise anaparalar yine swap bankası aracılığı ile taraflara aktarılmakta ve krediler kapatılmaktadır.