02. Finansal Sisteme Genel Bakış: Finansal Aracılar ve Finansal Sistemin Düzenlenmesi

Finansal Aracıların Türleri

Yukarıda yaptığımız açıklamalarda finansal aracıların ekonomide neden önemli bir rol üstlendiklerini görmüş bulunuyoruz. Artık, genel olarak finansal aracıların sınıflandırılmasını ele alarak, onların bu fonksiyonu nasıl yerine getirdiklerini incelemeye geçebiliriz. Finansal aracıları genel olarak üç temel grupta toplamak mümkündür: Mevduat toplayan kurumlar, sözleşmeye dayalı tasarruf kurumları ve yatırım aracıları.

Mevduat Toplayan Kurumlar

Mevduat toplayan kurumlar, kişi ve kurumlardan mevduat kabul eden ve bunları kredi olarak veren finansal aracılardır. Basitlik sağlamak açısından, kitabımızın bundan sonraki bölümlerinde bu kurumları “bankalar” olarak adlandıracağız. Bu tür kurumlar para stokunun önemli bir bileşenini oluşturan mevduatların yaratılması sürecinde yer aldıkları için, para ekonomisinde özel bir öneme sahiptirler. Mevduat toplayan finansal aracılar içerisinde şüphesiz en önemlisi ticari bankalardır. Bankaların yanı sıra, tasarruf kurumları olarak adlandırabileceğimiz bir diğer aracı kurum ise özel finans kurumları’dır. Bildiğiniz gibi, para arzının belirlenmesinde bu kurumların davranışları önemli bir rol oynamaktadır.

Ticari Bankalar: Bu finansal aracılar temel olarak vadesiz (istendiği zaman çekilebilen ve üzerine çek yazılabilen mevduatlar) ve vadeli mevduat (belirli bir vade sonunda çekilebilen mevduatlar) satarak fon toplayan kurumlardır. Topladıkları bu fonları, ticari krediler ve tüketici kredileri vererek ve devlete ait menkul kıymetleri satın alarak kullanırlar. Ülkemizde 2003 sonu itibarıyla 17′si kamu sermayeli, 18′i özel sermayeli toplam 35 adet yerli ticari banka toplam 5911 adet şube ile faaliyette bulunmaktadır. Ticari bankalar, bir grup olarak, ülkemizdeki en büyük finansal aracı grubu oluşturmakta ve en yaygın çeşitlendirilmiş varlık portföyüne sahip bulunmaktadır.

Özel Finans Kurumları: Faiz geliri istemeyen kişilerin tasarruflarına yönelik olarak faizsiz çalışan kurumlardır. Aslında, isimlerinde banka ibaresi bulunmamasına karşın, uygulamada faizsiz bankacılık yapan bu kurumların da mevduat toplayan kurumlar içerisinde değerlendirilmesi gerekir. Temel fon kaynakları katılım hesabı satışı olan bu kurumlar, katılım hesabı bakiyesine göre hesaplanan katsayılar çerçevesinde müşterilerine kârdan pay aktarmaktadırlar. Fon satışında ise, müşteriye doğrudan ödeme yapılmamakta, alımı amaçlanan mal satın alınarak müşteriye devredilmektedir.

Yaşamın İçinden

Bankaların üstlendiği temel fonksiyon olan fon transferi sürecinin en önemli sonucu, bankaların para yaratan ve yok eden kurumlar olmalarıdır. Bankacılık sistemi nakit ve rezerv şeklindeki sızıntıların modele dâhil edilmesi durumunda, merkez bankası tarafından yaratılan parasal tabanı kullanarak kaydi para yaratır.

Para Teorisi ve Politikası derslerinden hatırlayacağınız gibi, bir ekonomide para stokunun parasal taban aracılığı ile belirlenme mekanizması para çarpanı aracılığı ile çalışmaktadır. Bu açıdan bakıldığında, para çarpanı bankacılık sistemi tarafından yaratılabilecek kaydi paranın boyutlarını gösteren bir değişkendir. M para stokunu, k para çarpanını ve B parasal tabanı ifade ederken, para arzının belirlenme mekanizması M = k x B şeklinde ifade edilmektedir. Bu eşitlikten çarpanı çekersek, k = M/B olacağından, bankacılık sisteminin kaydi para yaratma kapasitesini para arzının parasal tabana oranı ile ölçebiliriz. Aşağıdaki grafikte Türkiye’de M1 para arzı için hesaplanan para çarpanı değerinin 1985-2003 dönemindeki seyri görülmektedir.

Bankacılık sisteminin M1 para arzı bağlamında, kaydi para yaratma kapasitesini etkileyen en önemli iki değişken, toplumun nakit tercihleri ve bankacılık sisteminin serbest rezervler konusundaki tercihleridir. Söz konusu iki sızıntının izlediği seyir, para çarpanının değerini ve dolayısıyla bankacılık sisteminin kaydi para yaratma kapasitesini ters yönde etkilemektedir. Halkın daha çok nakit tutma ve bankaların daha çok serbest rezerv bulundurma yönündeki kararları, söz konusu iki oranda bir artışa ve para çarpanının değerinde bir düşüşe neden olmaktadır. Bu da bankacılık sisteminin kaydi para yaratma kapasitesinde bir daralma anlamına gelir.

Sözleşmeye Dayalı Tasarruf Kurumları

Sigorta şirketleri ve emeklilik fonları gibi sözleşmeli tasarruf kurumları, bir sözleşmeye dayanarak belirli periyotlarla fon toplayan finansal aracılardır. Bu kuruluşlar, gelecek yıllarda ne kadar ödeme yapacaklarını makul bir doğrulukla belirleyebildikleri için fon kaybına uğrama konusunda mevduat toplayan kurumlar kadar sıkıntılı değildirler. Sonuç olarak, bu kuruluşlar açısından varlıkların likiditesi, mevduat toplayan kurumlardaki kadar önemli değildir. Dolayısıyla bu tür kurumlar topladıkları fonları genellikle şirket tahvilleri, hisse senetleri ve ipotek senetleri gibi uzun vadeli menkul kıymetlere yatırmaktadırlar.

Sigorta Şirketleri: Sigorta şirketleri hayat sigortası, sağlık sigortası, doğal afetler sigortası ve kaza sigortası gibi konularda sigortacılık hizmetleri sunmaktadırlar. Hayat sigortası, ölüm sonrası mali risklere karşı kişileri sigorta etmekte ve anüite (emeklilik sonrası dönem için yıllık gelir ödemesi) satmaktadırlar. Sağlık sigortasında ise kişinin hastalıkla karşılaşması durumunda tedavi masrafları üstlenilmektedir. Bu kuruluşlar, yapılan poliçe uyarınca, kişilerin zorunlu olarak ödedikleri primlerle fon toplamakta, bunları da genellikle uzun vadeli yatırım araçlarına aktarmaktadırlar. Öte yandan sigorta şirketleri, poliçe sahiplerini hırsızlık, doğal afetler ve trafik kazalarına karşı sigorta etmektedirler. Burada da sigorta şirketleri, hazırlanan poliçeler için aldıkları primlerle fon toplamaktadırlar. Ancak, büyük bir felaket ortaya çıkarsa daha büyük bir fon kaybına uğrama riski ile karşı karşıya kalmaktadırlar.

Özel ve Kamu Emeklilik Fonları: Özel ve kamu emeklilik fonları, bu plana katılan çalışanlara periyodik biçiminde emeklilik geliri sağlayan kuruluşlardır. Bu kuruluşlar, işverenlerin veya çalışanların katkı payları aracılığı ile fon toplamaktadırlar. Çalışanların katkı payları otomatik olarak ücretlerinden kesilmekte veya gönüllü olarak kendileri katkı paylarını yatırabilmektedirler. Emeklilik fonlarının ellerinde bulunan en önemli aktif şirket tahvilleri ve hisse senetleridir. Ülkemizde özel emeklilik fonlarının oluşturulması, devlet tarafından zorunlu emeklilik planlarına ait düzenlemeler ve vergi avantajları aracılığı ile teşvik edilmiştir.

Yatırım Aracıları

Finansal aracıların bu grubunda finansman şirketleri, yatırım fonları, kalkınma-yatırım bankaları, yatırım ortaklıkları ve aracı kurumlar yer almaktadır.

Finansman Şirketleri: Bu kuruluşlar finansman bonosu (kısa vadeli bir borçlanma aracı) satarak, hisse senedi ve tahvil çıkartarak fon toplamaktadırlar. Topladıkları bu fonları mobilya, otomobil, ev eşyası gibi kalemleri satın alan tüketicilere ve küçük işletmelere kredi olarak vermektedirler. Bazı finansman şirketleri ürünlerini satmak isteyen bir ana şirketin yan kuruluşu olarak kurulmuşlardır. Örneğin, Koç Finans, ülkemizin önde gelen sermaye gruplarından Koç Grubu tarafından üretilen ürünleri (özellikle dayanıklı tüketim malı) satın almak isteyen tüketicilere kredi vermektedir.

Yatırım Fonları: Bu finansal aracılar çok sayıda bireye pay satarak fon toplamakta ve bunları çeşitlendirilmiş portföylerden oluşan hisse senetlerini ve tahvilleri satın almak için kullanırlar. Yatırım fonları, pay sahiplerine kaynaklarını birleştirerek blok alışların getirdiği düşük işlem maliyetinden yararlanma olanağı sağlamaktadır. Öte yandan, yatırım fonları, pay sahiplerine tek başlarına gerçekleştiremeyecekleri, oldukça geniş bir çeşitlendirme olanağı da sunmaktadırlar. Pay sahipleri, sahip oldukları payları istedikleri zaman satabilmektedirler. Ancak, sahip olunan payların değeri, yatırım fonunun portföyünde bulunan menkul kıymetlerin değeri tarafından belirlenmektedir. Söz konusu menkul kıymetlerin değeri dalgalandığı için, yatırım fonunun değeri de dalgalanma göstermektedir. Dolayısıyla yatırım fonlarına yapılan yatırımlar risk taşıyabilmektedir.