02. Finansal Sisteme Genel Bakış: Finansal Aracılar ve Finansal Sistemin Düzenlenmesi

- Online bankacılık kendi banknotlarını basabileceğin anlamına gelmiyor. . .

Yukarıdaki karikatür, finansal aracılar içinde en önemli grubu oluşturan ticari bankaların, ekonomi açısından bir diğer önemli fonksiyonunu vurguluyor: Para yaratmak. Kaydi para adını verdiğimiz bu kavram, fon transferi sürecinin doğurduğu sonuçlardan sadece bir tanesidir. Para Teorisi ve Politikası derslerinizden hatırlayacağınız gibi, mevduat kabul eden kurumlar veya kısaca ticari bankalar, rezerv ve nakit gibi sızıntıların göz önüne alınması ile belirlenen bir hacimde kaydi para yaratabilmektedirler. Sizce ülkemizde ticari bankaların kaydi para yaratma kapasitesini nasıl değerlendirebiliriz?

Başlarken

Finansal sitemi ana hatlarıyla tanımaya ve kullanılan temel kavramları öğrenmeye bu ünitemizde devam ediyoruz. İlk ünitemizde, fon arz ve talep edenlerin, finansal piyasalarda karşı karşıya gelmeleri ile fon transferi sürecinin gerçekleşeceğini belirlemiştik. Ancak bu süreçte gerçekleşen önemli bir sorunu bilerek göz ardı ettik. Bu sorunu kendiniz de hemen görebilirsiniz: Sizden her borç isteyene servetinizin bir kısmını hemen aktarır mısınız? Cevabınız belli: “Tabii ki hayır!”. Peki neden? Çünkü sizden borç isteyen kişiye güvenmeniz, verdiğiniz borcun geri ödenmesini garanti altına almanız gerekmektedir. İşte bu realite, finansal aracıların doğmasının ardındaki temel gerekçedir. Doğrudan finansmanda tarafların birbirleri hakkında tam bilgiye sahip olmamaları, fon transferi sürecinde aksamalara ve ekonomide etkinlikten uzaklaşılmasına neden olmaktadır. Bu konuda uzmanlaşmış kurumların fon transferi sürecine aracılık etmesi ile söz konusu sorunlar minimuma indirilebilmektedir. Bu ifadelerden anlaşılacağı gibi, finansal aracılar açısından da güven son derece önemli bir husustur.

Bu ünitemizde, finansal sistemin en önemli bileşeni olan finansal aracıları ve finansal sistemin, neden çok sayıda yasa ile sıkı bir düzenlemeye tabi tutulduğunu öğreneceğiz. Her ülkedeki yasal düzenlemeler, farklı bir finansal yapı ortaya koyduğu için bu ünitemizde, ülkemizde mevcut düzenlemeler çerçevesinde ortaya çıkan yapılanmaya göre açıklamalarımızı yürüteceğiz. Öncelikle, ülkemizde faaliyet gösteren temel finansal aracıların hangi kurumlardan oluştuğunu ve bunların temel ilgi alanlarını ele alacak, daha sonra finansal sistemin neden yoğun düzenlemelere tabi tutulduğunu ve bu düzenlemelerin ne gibi sonuçlar doğurduğunu tartışacağız.

FİNANSAL ARACILAR

Ülkemizde faaliyet gösteren temel finansal aracıların hangi kurumlardan oluştuğunu ve bunların temel olarak ilgi alanlarını açıklayabilmek

Önceki ünitemizde incelediğimiz Şekil 1.1′den hatırlanabileceği gibi, tasarruf sahiplerinden yatırımcılara fon aktarılmasında bir ikinci yol daha söz konusudur. Fon akımındaki bu ikinci yol, tasarrufçular ile yatırımcılar arasında yer alan ve birinden diğerine fon aktarımına yardımcı olan finansal aracıları içerdiği için dolaylı finansman olarak adlandırılmaktadır. Sözü edilen finansal aracılar, tasarruf sahiplerinden fon borçlanarak ve daha sonra bu fonları yatırımcılara kredi olarak vererek fon transferine aracılık etmektedirler. Örneğin bir banka, tasarruf şeklinde bir yükümlülük altına girerek (yani mevduat sahibine borçlanarak) halktan fon toplamakta ve daha sonra finansal piyasada bu fonları yatırımcılara kredi olarak vererek veya fon ihtiyacı olan birimlerin çıkartmış olduğu tahvilleri satın alarak (yani kredi açtığı kişi karşısında alacaklı hale geçerek) aktifleştirmektedir. Sonuçta söz konusu fonlar, finansal aracıların (örneğin banka) yardımı ile tasarruf sahiplerinden yatırımcılara aktarılmış olmaktadır.

Finansal Aracıların Fonksiyonu

Bir finansal aracı kurumun kullanılması ile gerçekleşen dolaylı finansman süreci finansal aracılık olarak adlandırılmakta ve günümüzde fon aktarımında kullanılan temel mekanizmayı oluşturmaktadır. Aslında, medyanın daha çok menkul kıymet piyasaları (özellikle hisse senedi piyasaları) üzerinde durmasına karşın, şirketlerin finansmanı açısından finansal aracılar, menkul kıymet piyasalarından çok daha fazla öneme sahiptir. Finansal aracıların ve dolaylı finansmanın bu önemi nereden kaynaklanmaktadır? Bu sorunun cevabı finansal aracıların üstlendikleri fonksiyonu anlamamıza olanak tanıyacaktır. Bunun için finansal piyasalarda karşılaşılan iki tür maliyet kavramını (işlem maliyetleri ve bilgilenme maliyetleri) ve finansal aracıların bu maliyetleri nasıl minimize ettiklerini ortaya koymamız gerekmektedir.

İşlem Maliyetlerini Minimize Etmek

Finansal işlemlerin gerçekleştirilmesinde harcanan para ve zamana işlem maliyeti adı verilmektedir. İşlem maliyetleri, elinde fon fazlası bulunan ekonomik birimler açısından önemli bir sorun oluşturmaktadır. Finansal sistemin fonksiyonlarını incelerken önceki ünitede verdiğimiz örneğe dönerek, bu sorunun neden önemli olduğunu daha iyi kavrayabiliriz. Hatırlayacağınız gibi ele aldığımız örnekte Mucit Ahmet otomatik yemek yapma makinesi geliştirmiş ve bu icadını seri halde üretebilmek için fon arayışı içine girmişti ve siz de bunun uygun bir yatırım fırsatı olduğunu düşünmekteydiniz. Yine hatırlarsanız, 10 milyar TL’lik bir fonu atıl olarak elinizde tutmakta ve parayı sözü edilen mucide borç olarak verme isteğindeydiniz. Ancak yaptığınız bu yatırımı korumak için Ahmet’in size ne kadar ve ne zaman faiz ödeyeceğini, verdiğiniz borcu ne zaman tahsil edeceğinizi, karşılığında ne gibi garantiler isteyeceğinizi belirleyen bir sözleşme hazırlatmak amacıyla bir avukata danışmanız şarttır. Bu tür bir kredi sözleşmesinin size 500 milyon TL’ye mal olacağını kabul edelim. Krediyi vermek için katlanmanız gereken bu işlem maliyetini gördüğünüz zaman, bu alış verişten yeteri kadar kazanamadığınızı fark edecek (1 milyar TL faiz geliri elde edebilmek için 500 milyon TL harcadığınızı düşününüz) ve sonuçta Ahmet Bey’e başka bir kaynak bulmasını önereceksiniz. Bu basit örnek, sizin gibi küçük tasarruf sahiplerinin ve Ahmet Bey gibi potansiyel yatırımcıların finansal piyasaların dışında kalacağını ve finansal piyasalar tarafından sunulan olanaklardan yararlanamayacağını göstermektedir. Bu sorunu çözecek birimler ise finansal aracılardır.

Finansal aracılar, bu konuda uzmanlaştıkları ve ölçek ekonomilerinden yararlandıkları (işlem hacmi arttıkça işlem başına düşen maliyetin azalması) için, işlem maliyetlerini önemli ölçüde azaltmaktadırlar. Örneğin bir banka, kredi sözleşmeleri konusunda uzmanlaşmış bir avukatın nasıl bulunabileceği ve iyi bir kredi sözleşmesinin nasıl hazırlanacağı konusunda uzmanlaşmıştır. Öte yandan, banka bir kez hazırlanmış olan kredi sözleşmesini kredi işlemlerinde tekrar tekrar kullanarak işlem başına maliyeti önemli ölçüde düşürülebilir. Banka 500 milyon TL’ye kredi sözleşmesi hazırlatmak yerine, bu konuda uzmanlaşmış bir avukatla 5 milyar TL’ye anlaşır ve hazırlanan sözleşmeyi 2000 adet kredi işleminde kullanırsa, kredi başına işlem maliyeti 2. 5 milyon TL’ye düşürülmüş olur. Görüldüğü gibi 2. 5 milyon TL’lik işlem maliyeti ile finansal aracının mucit Ahmet Bey’e 10 milyar TL’lik kredi açması kârlı hale gelmektedir.

Finansal aracılar işlem maliyetlerini önemli miktarda düşürme gücüne sahip oldukları için, dolaylı finansmanı daha cazip hale getirmektedirler. Ayrıca, finansal aracıların katlanmak zorunda oldukları işlem maliyetlerinin düşük olması, bu aracıların müşterilerine likiditesi daha yüksek hizmetler sunma olanağına sahip olmalarını gündeme getirmektedir. Örneğin, bankalar, mevduat sahiplerine çek hesabı açarak ödemelerini kolayca yapabilme olanağı sunmakta, bu tür mevduatlara faiz ödemekte ve bu hesaplarda bulunan fonlar istendiği zaman mal ve hizmetlere dönüştürülme olanağına sahip bulunmaktadır.

Finansal aracılar tarafından sunulan hizmetler konusunda Kondak, N. (1999). Finansal pazarlara Giriş. İstanbul: Der, s. 121-184′de daha ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.