01. İşletme Kavramı

Hizmet alanında birçok temel girişim bulunur. Dağıtımda yer alan toptancı ve perakendeci ticaret işletmeleri; işletmelerin finansmanında yer alan, para alış verişi yapan banka, banker, döviz büfesi gibi çeşitli kuruluşlar; riskleri belli bir dağılım çerçevesinde üstlenen sigorta işletmeleri temel hizmet alanlarında çalışmaktadırlar. Bazı işletmelerde ise mal ve hizmet üretimi bir arada gerçekleştirilir. Örnek olarak, yazılı basın işletmelerinde temel amaç olan iletişim hizmetinin okuyucuya ulaştırılması için, somut bir mal olan gazete ve dergiler üretilir.

Mal ve hizmet üretimi birbirinden somut olarak ayrılabilir mi?

Örnek olayımızı mal ve hizmet açısından inceleyelim. İki arkadaşın kurduğu şirketin temsilciliğini yaptığı uluslararası şirket AGFA, fotoğraf filmleri, sağlık filmleri, matbaa filmleri üretmektedir. Bu filmler somut bir özellik taşımakta ve tüketicilerin somut gereksinmelerini karşılamaktadır. Bu açıdan baktığımızda bu filmler mal olarak nitelendirilecektir. Fotoğraf filmlerinin bir bölümünü amatör bireyler kullanmakta, kendi fotoğraf makineleri ile çeşitli fotoğraflar çekmektedirler. Öyleyse bu yönlü kullanım bu filmlere tüketim malı özelliği vermektedir. Ancak, aynı filmi profesyonel fotoğrafçılar tarafından kullandığında, bu mallar üretim malı niteliğine bürünürler. Ayrıca, matbaa filmleri ve sağlık filmleri bu alanda çalışan çeşitli hastanelerin, laboratuarların ve matbaaların kullandığı üretim mallarıdır.

Öte yandan, bu malların pazarlanması için uğraşan işletme somut olarak bu malları üretmemektedir. Ancak, bu mallara çeşitli yararlar ekleyerek alıcılarına ulaştırılmasını sağlamaktadır. Bu nedenle, iki arkadaşın kurduğu işletme bir hizmet işletmesidir ve bu işletmenin yaptığı üretim hizmet üretimidir. Filmlerin üretimi de bu işletmede gerçekleştirilseydi, hem mal hem hizmet üretimi söz konusu olacaktı.

TÜKETİM VE TÜKETİCİ

Tüketim ve tüketicilerin üretim faaliyeti ile ilişkisini kurmak.

Tüketim, insan gereksinmelerini ve isteklerini karşılamak amacıyla üretilen mal ve hizmetlerin, kullanımıdır. Başka bir deyişle, mal ve hizmetlerin sağladığı yararların kullanılması tüketimi ifade eder. Ekmeği yerken kullanıp tüketiriz. Tüketimin kapsamı, tüketilen mal ve hizmetlerin çeşitlerine göre farklılık gösterir. Tüketim malları, ara mallar ve üretim malları taşıdıkları özelliklere göre tüketilirler. Dayanıklı ya da dayanıksız malların tüketimi birbirinden farklı yapılarda olacaktır. Tüketim işlemini gerçekleştiren bireylere ya da örgütlere tüketici adı verilir. Başka bir deyişle, gereksinme ve isteklerini karşılamak amacıyla, mal ya da hizmetleri kullanan bireyler ya da örgütler tüketicidir.

Tüketicileri de satın alma ve kullanma amaçları yönünden bölümlendirebiliriz. Son tüketici, kişisel ya da aile gereksinmeleri nedeniyle bir mal ya da hizmeti satın alan birey ya da kuruluştur. Endüstriyel tüketici, üretim, yeniden satma ya da işletme kurma amacıyla satın almada bulunan bireyler ya da örgütlerdir. Son tüketiciler ve endüstriyel tüketiciler farklı mal ya da hizmetlere gereksinme duyarlar. Çoğu kez birbirinden farklı satın alma süreçleri ile tüketimi gerçekleştirirler.

Tüketim ve Üretim İlişkisi

Bireyin ekonomideki rolü iki yönlüdür: Tüketicilik ve üreticilik.

1. Öncelikle her birey bir tüketicidir ve herkes yaşamını sürdürebilmek için çeşitli düzeylerde mal ve hizmet tüketmek zorundadır. Bu tüketim, yalnızca temel mal ve hizmetlere yönelik olabileceği gibi, daha ileri düzeyde olan mal ve hizmetlere yönelik de olabilir. Bireylerin tüketiciliği, toplumların genel yapılarına, gelir düzeylerine, kişilerin bu yapıdaki konumlarına ve tutumlarına bağlıdır.

2. Bireyin ikinci yönü üreticiliktir. Kişilerin mal ve hizmet tüketebilmeleri için, satın alma gücüne sahip olmaları gerekir. Böylelikle, gereksinme ve isteklerine uygun mal ve hizmetleri alabilmeleri söz konusu olabilir. Bu nedenle, kişiler çeşitli didinmelerde bulunarak, satın alma güçlerini oluşturup yükselteceklerdir. Bireyler, daha iyi bir ekonomik konuma ulaşarak gereksinme ve isteklerinden daha büyük bir bölümünü karşılayabilmek için, satın alma güçlerini arttıracak biçimde üretimde yer alırlar. Böylelikle, tüketiciler bu yönlerini destekleyecek olan üreticilik yönlerini ortaya koymuş olurlar.

İşletmeler açısından tüketim konusunda üzerinde durulan önemli noktalardan birisi, tüketicilerin bir mal ya da hizmeti hangi nedenlerle istediğini ya da istemediğini; bir mala karşı olan talebini başka bir mala hangi nedenlerle kaydırdığını açığa kavuşturmaktır. İşletmeler, çeşitli pazar koşullarında, tüketicilerin mal ve hizmetleri satın alma güdülerini kestirmek ve işletmelerini buna göre yönlendirmek çabasındadırlar. Tüketicilerin davranışlarını etkileyen algılama, güdüleme, öğrenme, tutum ve kişilik gibi iç güçlerle; toplumsal sınıflar, aile, referans kümeleri ve kültür gibi toplumsal etkenleri de değerlendirmek gerekir.

BAŞARI ÖLÇÜTLERİ: ETKENLİK VE İLGİLİ KAVRAMLAR

Endüstriyel işletmeler açısından üzerinde duracağımız etkenlik, işletmelerin başarısında temel bir göstergedir. Verimlilik kavramı ile zaman zaman eşanlamlı kullanılsa da etkenlik, gerçekte, verimliliğe göre daha kapsamlıdır. Etkenliği, teknik, ekonomik ve işletme biliminde olmak üzere başlıca üç anlamıyla ele alıyoruz.

- Teknik etkenlik, (1) İşletme faaliyetlerinin belirlenen niceliksel standartlara ulaşabilme derecesi, (2) belirli bir işi en ucuz yoldan yerine getirmek ya da belirli bir çıktıyı elden gelen en düşük girdi ile sağlayabilmektedir.

- Ekonomik etkenlik, işletmelerin ellerinde bulunan kıt kaynakların en iyi biçimde kullanımına yöneliktir.

- İşletme biliminde etkenlik, belirli bir girdi ile en yüksek çıktının elde edilmesi, belirli bir çıktı düzeyinin en düşük girdiyle sağlanabilmesidir.

Etkenlikle İlgili Kavramlar

Etkenliği belirleyen; verimlilik, ekonomiklik ve kârlılık kavramlarını kısaca ele alalım:

Verimlilik (Prodüktivite)

Verimlilik, üretimden elde edilen çıktıların fiziksel niceliklerinin üretimde harcanan girdilerin fiziksel niceliklerine oranıdır. Tüm işletmeyi ele alan verimlilik hesabı, işletmenin etkenlik derecesini ortaya koyar ve bu noktada verimlilikle etkenlik aynı çizgide birleşir. Verimlilik kavramı oran olarak gösterelim:

Ekonomiklik (Rasyonellik)

Ekonomiklik, üretimin satış tutarının, üretimin maliyet tutarına oranlanmasıdır. Satış niceliğinin artması, satış fiyatlarının artması, maliyet giderlerinin ise yükselmesi durumunda ekonomiklik de artmış olur. Öte yandan, satış niceliği ve satış fiyatı aynı düzeyde iken maliyet giderlerinin düşmesi ekonomikliği arttırır.

Kârlılık (Rantablite)

Kârlılık, belirli bir zaman kesiti içinde, işletme faaliyetleri sonucunda elde olunan toplam net kârın, o zaman kesitinde kullanılan kapitale oranıdır. Etkenlik açısından yalnızca bu kavrama dayanılarak yapılan çözümlemeler, etken olmayan bir işletmeyi etken olarak gösterebileceği gibi, etken bir işletmeyi etken değişmiş gibi de gösterebilir. Verimlilik, ekonomiklik ve kârlılık kavramlarının herbiri işletmelerin etkenliğini, ortaya koyan ölçütlerdir. Bunların kullanılması, işletmelerin hedeflerine ve yapılarına göre farklılık gösterir.

Küreselleşme sınırları ortadan kaldırıyor, dolayısıyla tüm işletmeler küresel kurallara uyarak rekabet etmek zorundalar. Verimlilik, kalite, üretim ölçeği gibi konularda küresel standartlara ayak uydurmak işletmelerin temel hedefidir. Bu hedefe ulaşmak üzere organizasyonlar, en uygun performans için dizayn edilmeli ve insan kaynakları yüksek performansa yönelik olarak motive edilmelidir (Capital, Eylül 2000).

Yukarıda anlatılan çeşitli kavramlar, işletme kavramının daha iyi anlaşılması için yol gösterici olacaktır. Gerçekten de, işletme adı verilen birimler bu kavramlara dayalı olarak tanımlanıp açıklanmaktadır. Şekil 1. 1′de, işletmelerin ekonomik sistem içindeki yeri ve diğer unsurlarla ilişkilerini görüyorsunuz.

Mal ve hizmetlerin akışı, işletmelerden tüketiciye doğru gerçekleşir. Bu akışın sürdürülmesi için, tüketicilerden işletmelere doğru para akışı olmalıdır. Devletin, işletmelerle tüketiciler arasındaki ilişkiye katkısı mal ve hizmetler (yollar, eğitim, güvenlik, hukuk gibi) aracılığıyla gerçekleşir. Devletin katkıları vergi olarak geri döner. Bu karşılıklı değişim sisteminde tüketiciler işletmeler için işgücü pazarı oluşturur ve bu katkı onlara ücret olarak geri döner.

İŞLETME KAVRAMI

İşletme kavramını irdelemek.

İşletme, insanların gereksinme duydukları ya da istedikleri malları ve hizmetleri sunabilmek için gerekli olan faaliyetleri gerçekleştirme aracıdır. En yaygın tanımı ile işletme insan gereksinmelerinin karşılanması için mal ve/veya hizmet üretiminin gerçekleştirildiği, iktisadi birimdir. İşletmelerde, ekonomik bir mal veya hizmet üretimi için üretim faktörleri bir araya getirilir. İşletme, teknik bilgilerin, bilimsel bulguların ve ekonomik ilkelerin uygulandığı; insan davranışlarının değerlendirildiği, toplumsal sorumlulukların ve toplumsal etkileşimlerin yer aldığı çok yönlü bir birimdir.

Temel kavramlardan da anlaşılacağı gibi, işletme insanların gereksindikleri ve istedikleri mal ve hizmetleri üretmek için oluşturulan bir birimdir. Fırın bir işletmedir; çünkü insanların gereksinmesi olan ekmeği üretmek için çeşitli üretim öğeleri (makineler, un, insan gücü) bir araya getirerek işletilmektedir. Aynı biçimde otomobil fabrikası, otomobil üretmek için örgütlenmiş bir işletmedir. Kağıt fabrikası, kağıt üretimini gerçekleştirmek amacıyla üretim öğelerini toparlayıp işleten bir işletmedir.

Ekonomik bir birim olan işletmede, mal ve hizmet üretimi belli bir amaca yönelik olarak gerçekleştirilir. İşletmeleri bu yönden değerlendirdiğimizde, kâr amacı güden ve kâr amacı gütmeyen işletmeler ayrımı yapılır. Bir birimin işletme sayılmasının temel koşulu kâr amacı gütmesi değildir. Özel sermayenin yanı sıra, kamu sermayesiyle kurulmuş işletmeler de vardır. Kamu sermayesiyle kurulmuş işletmelerin, kâr amacını önde tutmadan çalışmaları söz konusu olabilir. Bunlar da işletme olarak nitelendirilirler. Örnek olarak, KİT’lerin bir bölümü, belediyelerin kurduğu kimi işletmeler öncelikli olarak topluma hizmet amacını taşırlar.